Var þetta óhjákvæmilegt?
Viðreisn taldi árið 2017 ekki nauðsynlegt að gera þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB að skilyrði fyrir stjórnarmyndun. Hvað breyttist svo mikið að hún varð ófrávíkjanleg eftir kosningarnar 2024?
Nú þegar dregur að þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst er ástæða til að staldra við eina spurningu sem lítið hefur verið rædd.
Var í raun nauðsynlegt fyrir Kristrúnu Frostadóttur að samþykkja þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið til að mynda ríkisstjórn eftir þingkosningarnar 30. nóvember 2024?
Um það má efast.
Myndin var tekin við stjórnarmyndunina í desember 2024 (mbl/Eyþór).
Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar var mynduð í janúar 2017 var Evrópumálið vissulega á borðinu. Viðreisn hafði verið stofnuð vegna ágreinings um meðferð ESB-málsins og aðild að Evrópusambandinu var eitt helsta stefnumál flokksins. Samt var ekki samið um að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu.
Í stjórnarsáttmálanum sagði:
Komi fram þingmál um þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið eru stjórnarflokkarnir sammála um að greiða skuli atkvæði um málið og leiða það til lykta á Alþingi undir lok kjörtímabilsins. Stjórnarflokkarnir kunna að hafa ólíka afstöðu til málsins og virða það hver við annan.
Stjórnarflokkarnir skuldbundu sig með öðrum orðum hvorki til að flytja slíkt þingmál né til að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu. Þeir sömdu einfaldlega um hvernig þeir færu með málið ef það kæmi fram. Jafnframt var viðurkennt að þeir kynnu að vera ósammála um efnið.
Þetta var pólitískur sveigjanleiki en sögunni lauk ekki þar.
Þegar Katrín Jakobsdóttir skilaði stjórnarmyndunarumboði sínu í nóvember 2017 spurði Jóhann Bjarni Kolbeinsson, fréttamaður RÚV, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur hvort Viðreisn myndi gera þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður að skilyrði fyrir þátttöku í ríkisstjórn.
Svar hennar var skýrt:
Á þessu stigi tel ég rétt að flokkar setji ekki fram skilyrði sem gera stjórnarmyndun ómögulega.
Þessi tvö dæmi sýna að Viðreisn leit þá ekki svo á að þjóðaratkvæðagreiðsla um ESB væri ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir stjórnarþátttöku. Flokkurinn gat fallist á að alþingi færi fyrst með málið og Þorgerður Katrín lýsti því jafnframt yfir að ekki ætti að setja fram skilyrði sem gerðu stjórnarmyndun ómögulega.
Þess vegna vaknar eðlilega spurningin:
Hvað breyttist á árunum 2017 til 2024 sem gerði þjóðaratkvæðagreiðslu allt í einu að ófrávíkjanlegum hluta stjórnarsáttmálans?
Svarið finnst ekki í því sem Kristrún Frostadóttir sagði fyrir kosningarnar 30. nóvember 2024. Þá talaði hún með öðrum hætti um Evrópumálið en síðar varð. Samt varð þjóðaratkvæðagreiðslan einn af hornsteinum nýrrar ríkisstjórnar hennar.
Þar með tók ríkisstjórnin jafnframt á sig alla pólitíska ábyrgð á framkvæmd hennar, orðalagi spurningarinnar, upplýsingagjöf stjórnvalda og þeirri hörðu pólitísku umræðu sem fylgt hefur.
Þetta er ástæðan fyrir því að réttmætt er að velta þessu fyrir sér nú, áður en kjósendur ganga að kjörborðinu.
Ef þjóðaratkvæðagreiðslan var ekki óhjákvæmilegt skilyrði fyrir stjórnarmyndun breytist matið á gildi hennar. Hún var ekki nauðsynleg málamiðlun heldur pólitískt val forsætisráðherrans án þess að þau efnislegu rök lægju þá fyrir sem síðar hafa verið færð fram henni til stuðnings.