Vanþekking afhjúpuð
Það færist í vöxt að talsmenn ESB-aðildar tali EES-samninginn niður. Sumir gera það augljóslega gegn betri vitund, aðrir af þekkingarleysi og það á við um Dagbjörtu.
Í Morgunblaðinu (6. júní) segir frá því að í þættinum Spursmálum, sem Stefán Einar Stefánsson stjórnar, hafi þær Lilja Dögg Alfreðsdóttir , formaður Framsóknarflokksins, og Dagbjört Hákonardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar og fulltrúi flokksins í utanríkismálanefnd, verið verulega ósammála þegar þær ræddu þessa spurningu: Hversu mikil áhrif hefur Ísland í raun á löggjöf og stefnumótun Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn?
Segir í frétt blaðsins að Dagbjört hafi haldið því fram að grundvallarmunurinn á EES-samningnum og fullri aðild að Evrópusambandinu væri sá að Ísland kæmi of seint að borðinu undir núverandi fyrirkomulagi. Samningurinn tryggði aðgang að innri markaði Evrópu en ekki pólitíska aðkomu að þeirri stefnumótun sem liggur að baki reglunum sem síðar rata inn í íslenskan rétt.
Að hennar mati kæmi Ísland fyrst formlega að málum þegar reglur og tilskipanir væru nær fullmótaðar.
„Aðkoman er eftir á,“ sagði hún og bætti við að þegar mál kæmu inn á vettvang EES væri það um seinan fyrir raunverulega hagsmunagæslu. Hún efaðist um að hægt væri að nefna mörg dæmi þar sem íslensk stjórnvöld hefðu náð að breyta evrópskri löggjöf á grundvelli íslenskra hagsmuna.
Í fréttinni segir að Lilja Dögg hafi verið þessu ósammála. Að hennar mati væri kjarni málsins sá að Ísland hefði áfram fullt pólitískt eignarhald á eigin stefnumörkun. Hún sagðist óttast að það eignarhald myndi veikjast við inngöngu í ESB þar sem vald færðist í auknum mæli til stofnana sem væru fjarlægar íslenskum kjósendum.
Dagbjört Hákonardóttir og Lilja Dögg Alfreðsdóttir í Spursmálum 5. júní 2026 (mynd: Morgunblaðið/Kristófer Liljar).
Hér hefur Lilja Dögg rétt fyrir sér en Dagbjört rangt. Það færist í vöxt að talsmenn ESB-aðildar tali EES-samninginn niður. Sumir gera það augljóslega gegn betri vitund, aðrir af þekkingarleysi og það á við um Dagbjörtu. Hún veit greinilega ekkert um ferli mála innan EES-kerfisins og hefur ekki lagt á sig að kynna sér úttektir sem sýna svart á hvítu að íslensk stjórnvöld hafa náð ýmsum hagsmunamálum lands og þjóðar fram við samningu reglna sem settar eru um EES-svæðið.
Þá er það alrangt að íslensk stjórnvöld hafi „ekki pólitíska aðkomu að þeirri stefnumótun sem liggur að baki reglunum sem síðar rata inn í íslenskan rétt“. Íslendingar geta bæði haft sérfræðilega og pólitíska aðkomu að þessum málum.
Undanfarin ár hafa verið þróaðar starfsreglur og aðferðir í íslenskri stjórnsýslu til að gæta þessara hagsmuna á sífellt betri hátt. Að þingmaður sem situr í utanríkismálanefnd alþingis hafi ekki vitneskju um þetta segir aðeins eitt: þingmanninn skortir hæfni til að gæta íslenskra hagsmuna. Að þessi hæfni aukist við aðild Íslands að ESB skal dregið í efa.
Lilja Dögg talar um „pólitískt eignarhald á eigin stefnumörkum“ þegar hún lýsir því hvernig hagsmuna Íslands er gætt í EES-samstarfinu. Nú móta íslensk stjórnvöld stefnu í einhverju máli og síðan er henni fylgt fram af embættismönnum í Brussel sem stefnu Íslands.
Gerðist Ísland aðili að ESB flyttist stefnumörkunin inn á pólitískan ESB-vettvang úr höndum íslenskra stjórnvalda. Þau fengju það hlutverk að framkvæma það sem ákveðið yrði í Brussel. Meirihluti atkvæða ræður innan ESB og stóru ríkin gefa tóninn um stefnuna.