Uppnám vegna undirfyrirsagnar
Spurningin er ekki hvort lagalega sé útilokað að Ísland fái sérreglu eða undanþágu. Auðvitað er ekki hægt að útiloka hvað 27 aðildarríki ESB kunna að samþykkja einróma í aðildarsamningi og síðan staðfesta hvert fyrir sig.
Undirfyrirsögn á forsíðu Morgunblaðsins laugardaginn 22. ágúst olli nokkru uppnámi. Þar sagði: „Þrír lagaprófessorar telja engar undanþágur í boði við aðild.“
Í álitsgerð prófessoranna þriggja við lagadeild Háskólans í Reykjavík segir ekki að undanþágur séu útilokaðar. Þvert á móti benda þeir á söguleg dæmi um varanlegar undanþágur og segja að það sé „ekki fyrirfram útilokað“ að semja um þær, þótt „erfitt og jafnvel torsótt“ sé að fá víðtækar undanþágur frá grunnstefnu ESB.
Þetta hefði átt að nægja sem málefnaleg leiðrétting. Viðbrögðin urðu hins vegar harkalegri. Dr. Gunnar Þór Pétursson, forseti lagadeildar HR og einn höfunda álitsgerðarinnar, kallaði framsetninguna „óvandaða og ósanna“ og sagði hana til þess fallna að „afvegaleiða umræðuna“. Ríkisútvarpið sló málinu upp undir fyrirsögninni: „Lagaprófessorar saka Morgunblaðið um rangfærslur.“
Spurningin er ekki hvort lagalega sé útilokað að Ísland fái sérreglu eða undanþágu. Auðvitað er ekki hægt að útiloka hvað 27 aðildarríki ESB kunna að samþykkja einróma í aðildarsamningi og síðan staðfesta hvert fyrir sig.
Málið snýst um hvað Ísland þarf að fá samþykkt ætli Íslendingar áfram að fara sjálfir með forræði yfir fiskveiðum innan 200 mílna efnahagslögsögunnar. Að mínu mati á Ísland í aðildarviðræðum að krefjast sérreglu sem tryggi íslenskt ákvörðunarvald yfir fiskveiðiauðlindinni og setji þar með skarð í þann lagagrunn ESB sem annars gildir um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna.
Álitsgerð prófessoranna sýnir hve erfitt verkefnið yrði. Þeir segja að ekkert ríki hafi fengið undanþágu frá sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni í heild sinni, en benda á að ekkert ríki hafi heldur farið fram á slíka undanþágu. Þeir leggja jafnframt áherslu á að sjávarútvegsstefnan skiptist í mörg svið og ekki sé sjálfgefið að Ísland þurfi undanþágu frá henni allri. Af þessu leiðir með öðrum orðum nauðsyn þess að ríkisstjórnin kynni samningsmarkmið sín.
Morgunblaðið svaraði gagnrýninni málefnalega og dró fram efnislegt inntak álitsgerðarinnar. Þar segir meðal annars að gera verði greinarmun á varanlegum undanþágum frá meginstoðum ESB og sérlausnum. Prófessorarnir segja sjálfir að ætla megi að ESB sé opnara fyrir sérlausnum vegna sérstakra aðstæðna umsóknarríkis en ótímabundnum undanþágum frá reglum sem öll aðildarríki verða annars að lúta. Og síðan kemur lykilsetningin: „Ganga má út frá því að því víðtækari sem krafan um undanþágu sé, bæði í efni og tíma, því torsóttari verður hún.“
Blaðið bendir einnig á að í álitsgerðinni sé vitnað til niðurstöðu Hagfræðistofnunar HÍ frá 2014 um að erfitt hafi reynst að fá varanlegar undanþágur frá sameiginlegri stefnu ESB, enda felist aðild í því að innleiða þessa stefnu. Sé samið um sérlausn sem eigi að vera varanleg þurfi að kveða skýrt á um það í aðildarsamningnum. Þetta kalla ég sérreglu.
Þetta er miklu verðugra umræðuefni en að deila um undirfyrirsögn sem ætlað er að kalla á lestur fréttar en er ekki samin til að vega að neinum. Nú ætti því að beina spurningunum að ríkisstjórninni.
Telur hún að „góður samningur“ krefjist þess að Íslendingar haldi fullu ákvörðunarvaldi yfir fiskveiðum innan 200 mílnanna? Ef svo er, hvaða sérreglu ætlar hún að krefjast? Hvaða hlutar sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar mega ekki gilda hér? Og er hún reiðubúin að slíta viðræðum fáist þessi trygging ekki?
Þetta eru ekki lagalegar vangaveltur um hvort eitthvað sé fræðilega mögulegt. Þetta eru pólitísku spurningarnar sem svara verður áður en þjóðin veitir ríkisstjórninni umboð 29. ágúst.
Deila um eina undirfyrirsögn má ekki verða til þess að aðalatriðið hverfi.