Upplegg RÚV í ESB-málinu
Uppleggið í Silfrinu mánudagskvöldið 8. júní var ámælisvert en ekki hverjir voru valdir til þátttöku í samtalinu sem þar fór fram. Það er einfalt og yfirborðskennt.
Uppleggið í Silfrinu mánudagskvöldið 8. júní var ámælisvert en ekki hverjir voru valdir til þátttöku í samtalinu sem þar fór fram. Forsendurnar sem fréttastofa ríkisútvarpsins og starfsmenn hennar gefa sér í umræðum um þjóðaratkvæðagreiðsluna birtust í spurningum Sigríðar Hagalín. Þær eru einfaldar og yfirborðskenndar og svörum við spurningum er ekki fylgt eftir. Skautað er yfir mál sem krefjast mun dýpri umræðu en þarna var í boði.
Kynning RÚV á Silfrinu mánudaginn 8. júní 2026.
Margrét Einarsdóttir, lagaprófessor við Háskólann í Reykjavík, sagði til dæmis í þættinum að með aðild að NATO og mannréttindasáttmála Evrópu værum við „náttúrulega nú þegar búin að afsala hluta af ríkisvaldi til alþjóðastofnana“ og þetta gerðum við af því að við værum herlaust ríki sem ætti allt undir „samstarfi við vinaþjóðir til þess að bara standa vörð um okkar fullveldi og efnahagslegt sjálfstæði“. Vissulega væri gengið lengra með aðild að ESB „í að framselja sérstaklega löggjafarvald“ en almennt í „hefðbundnu alþjóðasamstarfi“. ESB gæti þó ekki sett „löggjöf um hvað sem er“.
Þarna gerir prófessorinn ekki greinarmun á þjóðréttarskuldbindingu (aðild að NATO) og framsali ríkisvalds til yfirþjóðlegrar stofnunar (aðild að ESB). Þegar talað er um „fullveldisskerðingu“ er nauðsynlegt að greina á milli þess að skuldbinda ríki með samningi og þess að færa löggjafarvald, framkvæmdarvald eða dómsvald til stofnunar utan ríkisins. Þetta eru ekki sömu stjórnskipulegu fyrirbærin. Við göngum ekki í ESB án þess að breyta stjórnarskránni, spyrjandinn vék ekki að því.
Margrét sagði einnig að nú værum við „að taka upp umfangsmikla löggjöf í gegnum EES-samninginn sem að við höfum afar takmarkaða möguleika til þess að hafa áhrif á“. Þessi fullyrðing er ekki rétt, við höfum mikla möguleika til áhrifa á smíði löggjafar sem fellur undir EES-samninginn og getum enn aukið þau áhrif. Þarna hefði gagnrýninn spyrjandi átt að kafa dýpra.
Kolbeinn Árnason er ráðuneyti í atvinnuvegaráðuneytinu og undir forsjá þess falla efnisþættir sem að allra mati eru viðkvæmastir komi á ný til viðræðna við ESB um aðild, sjávarútvegsmál og landbúnaðarmál. Hann notaði landafræðina og legu landsins til að rökstyðja að „grunnprinsipp sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar“ hjá ESB ættu „einfaldlega ... ekki við um okkur“. Hvernig á að tryggja aðild Íslands að ESB en hafna um leið grunnprinsippum þessarar sameiginlegu stefnu? Landafræðin dugar varla í því efni nema ætlunin sé að skilgreina Ísland sem úteyju frá einhverju ESB-ríki.
Þegar kom að landbúnaðarmálunum greip Kolbeinn að nýju til landafræðinnar og sagði Ísland allt norðan við heimskautalínu sem dregin hefði verið til að heimila Finnum að styðja við landbúnað „sinn með öðrum og meiri hætti heldur en víða annars staðar í Evrópu“. Þarna er gefið til kynna að nálgast eigi lausn á landbúnaðarmálum með heimildum um íslenska sérstyrki.
Þá sagði ráðuneytisstjórinn „markmiðin í landbúnaðarstefnunni hjá Evrópusambandinu og markmið íslenskra stjórnvalda eru keimlík. Alveg eins og markmiðin í sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni og markmið íslenskra stjórnvalda eru keimlík“. Þetta er afar umdeilanleg fullyrðing. Hún stóð hins vegar óhögguð vegna þess að henni var ekki fylgt eftir af spyrjanda.
Upplýsingaóreiða verður ekki aðeins til þegar rangar upplýsingar eru settar fram heldur einnig þegar umræðuramminn beinir athyglinni frá meginatriðum máls. Í Silfrinu var ekkert fjallað um þær stjórnskipulegu forsendur sem ráða því hvort aðild Íslands sé yfirleitt framkvæmanleg, þar á meðal nauðsynlega stjórnarskrárbreytingu eða þær kröfur sem 27 aðildarríki kunna að setja í nýjum viðræðuramma. Áhorfendur fengu mynd af ferlinu en ófullnægjandi mynd af efninu sjálfu.