Þorsteinn og loddaralistin
Þorsteinn Pálsson taldi 2008 ekki nægja að stjórnmálamenn segðu: Spyrjum þjóðina og sjáum síðan hvað gerist. Ábyrgðin hvíldi fyrst á ríkisstjórn og alþingi að móta pólitískan vilja.
Fyrri hluta árs 2008 var töluvert rætt um hvernig Íslendingar ættu að taka ákvörðun um hugsanlega aðild að Evrópusambandinu. Ég lagði meðal annars til í sjónvarpsviðtali við Sigmund Erni Rúnarsson 20. mars 2008 að gerður yrði vegvísir þar sem stjórnskipuleg og pólitísk skref yrðu skilgreind af alþingi og ríkisstjórn áður en lagt yrði af stað og hugað yrði að því að ákvörðun þings og stjórnar um umsókn yrði lögð undir þjóðina í atkvæðagreiðslu.
Þorsteinn Pálsson, þá ritstjóri Fréttablaðsins og fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, tók eindregna afstöðu til þess hvernig standa ætti að málinu.
Í grein í tímaritinu Þjóðmálum sumarið 2008 ( sjá bjorn.is 14. júlí 2008 ) rifjaði ég upp leiðara Þorsteins í Fréttablaðinu frá 16. maí 2008 undir fyrirsögninni Loddaralist. Þorsteinn taldi að ofar öllu öðru þyrfti að vera ljóst að aðildarmálið yrði aldrei til lykta leitt fremur en önnur stærstu mál þjóðarinnar án þess að alþingi og ríkisstjórn hefðu þar um forystu. Allar tilraunir til þess að koma málinu úr höndum alþingis byggðust annaðhvort á misskilningi á stjórnskipulegu hlutverki þingsins eða vilja til að drepa málinu á dreif.
Þorsteinn sagði síðan: „Þjóðarvilji án þingvilja er loddaralist.“ Þessi orð eiga óvenju vel við nú, átján árum síðar.
Þorsteinn var ekki að mæla gegn þjóðaratkvæðagreiðslu, þvert á móti. Hann taldi „rétt og eðlilegt“ að kjósendur ættu úrslitaorðið. En fyrst ætti ríkisstjórn að leggja til við alþingi að viðræður yrðu hafnar og þingið sjálft að taka afstöðu. Hann taldi að ef alþingi gripi þess í stað til þess ráðs að „henda umsóknarspurningunni í þjóðina án þess að taka sjálft afstöðu“ ættu kjósendur jafnframt að fá að velja nýja þingmenn svo ljóst væri hvar þeir stæðu.
Þarna var gerð skýr krafa um pólitíska ábyrgð. Ríkisstjórn átti að segja hvað hún vildi og alþingi átti að taka afstöðu. Síðan átti þjóðin að fá málið í sínar hendur.
Nú er þessari röð snúið við. Þjóðin verður 29. ágúst beðin um umboð til að hefja að nýju viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu án þess að fyrir liggi meirihluti á alþingi fyrir aðild og án þess að ríkisstjórnin hafi lagt fram sameiginleg samningsmarkmið.
Stjórnarflokkarnir þurfa ekki einu sinni að vera sammála um hvort Ísland eigi að ganga í ESB. Þjóðinni er þess í stað sagt að samþykkja viðræður til að „sjá“ hvað úr þeim kemur. Samkvæmt boðskap Þorsteins frá 2008 ætti því að efna til alþingiskosninga samhliða þjóðaratkvæðagreiðslunni.
Hann taldi 2008 ekki nægja að stjórnmálamenn segðu: Spyrjum þjóðina og sjáum síðan hvað gerist. Ábyrgðin hvíldi fyrst á ríkisstjórn og alþingi að móta pólitískan vilja.
Þetta er sérstaklega athyglisvert nú vegna þess að Viðreisn, flokkurinn sem Þorsteinn síðar tók þátt í að stofna, hefur gert þjóðaratkvæðagreiðsluna sjálfa að höfuðatriði í ESB-stefnu sinni. Áherslan er ekki lengur fyrst og fremst sú að meirihluti sé myndaður fyrir aðild og skýr stefna mótuð áður en þjóðin er spurð. Þvert á móti er þjóðaratkvæðagreiðslan notuð til að veita umboð til að fara af stað áður en sameiginleg niðurstaða stjórnarflokkanna um leiðarenda liggur fyrir.
Þarna verður samanburðurinn við 2008 óþægilega skýr. Ríkisstjórnin hefur ekki einu sinni sagt hvað felist í þeim „góða samningi“ sem forsætisráðherra telur að unnt sé að ná eða til hvers utanríkisráðherra ætlar að nota þá „ótrúlega sterku“ samningsstöðu sem hún segir Ísland hafa.
Þjóðaratkvæðagreiðsla leysir ríkisstjórn og alþingi ekki undan þeirri ábyrgð að móta stefnu. Árið 2008 kynnti Þorsteinn Pálsson eftirminnilegt orðalag yfir þá aðferð að varpa málinu til þjóðarinnar án þess að þingviljinn lægi fyrir: Þjóðarvilji án þingvilja er loddaralist.
Það er erfitt að finna hnitmiðaðri lýsingu á því sem blasir við okkur 29. ágúst.