Þögnin um samningsmarkmiðin
Umræðan um ESB-atkvæðagreiðsluna hefur einkum snúist um rétt þjóðarinnar til að ákveða viðræður. Minna hefur verið rætt um það hvaða samningsmarkmið Ísland ætlar að setja sér.
Hvernig getur þjóðin veitt upplýst umboð til aðildarviðræðna við ESB þegar hvorki samningsmarkmiðin né pólitískar afleiðingar umboðsins hafa verið skilgreind?
Þessa spurningu forðast stuðningsmenn viðræðna og þar með aðildar að Evrópusambandinu að ræða. Ekkert ríki hefur nokkru sinni gengið til viðræðna um aðild að sambandinu án þess að hafa inngöngu í það að markmiði. Sé litið á það sem samningsmarkmið eða úrslitakost gagnvart ESB að samningi við það kunni að verða hafnað er samningsstaðan ekki nein.
Þeir sem segja að þjóðin eigi rétt á upplýsingum áður en hún tekur afstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu, um ESB-mál eða annað, hafa rétt fyrir sér. Það er hluti alþjóðlegra viðmiða að af opinberri hálfu skuli miðlað upplýsingum um það sem er í húfi í komandi atkvæðagreiðslu. Hér skal landskjörstjórn tryggja slíka upplýsingamiðlun en vegna atkvæðagreiðslunnar 29. ágúst hefur hún samið um opinberu kynninguna við Lagastofnun Háskóla Íslands.
Hingað til hefur umræðan um ESB-atkvæðagreiðsluna einkum snúist um rétt þjóðarinnar til að ákveða viðræður og til að sjá hugsanlegan samning. Minna hefur verið rætt um það hvaða samningsmarkmið Ísland ætlar að setja sér og enn síður hvaða pólitísku áhrif já-niðurstaða á að hafa hér innanlands.
Í málinu eru tvær víglínur:
1. Efnislegu atriðin – stjórnarskrá, fullveldi, fiskveiðar, landbúnaður, gjaldmiðill.
2. Pólitísku atriðin – hvað gerist eftir 29. ágúst?
Þegar litið er til efnislegu atriðanna skortir ekki upplýsingar um afstöðu ESB. Hún liggur fyrir í skilyrðunum um aðlögun sem aðildarviðræðuríki sambandsins verða að samþykkja áður en viðræðurnar hefjast. Enginn vilji er til þess að falla frá skilyrðunum en hins vegar er lengd aðlögunartíma að þeim samningsatriði.
Upplýsingarnar sem kjósendur skortir fyrir atkvæðagreiðsluna eru um afstöðu Íslands. Ríkisstjórnin hlýtur að átta sig á skilyrðum ESB og þess vegna er spurt:
• Hvað ætla íslensk stjórnvöld að verja?
• Hvað telur ríkisstjórnin ófrávíkjanlegt?
• Hvað ætlar Ísland að samþykkja?
• Til hvers á að nota umboðið sem kjósendur eru beðnir um að veita?
Ef meirihluti segir já vakna þessar spurningar:
• Hver verða næstu skref?
• Hvaða erindi verður sent til ESB?
• Hvaða pólitísku afleiðingar hefur niðurstaðan á alþingi?
Ef markmið kynningarefnisins er að gera kjósendum kleift að taka upplýsta ákvörðun er nauðsynlegt að efnið nái til stjórnskipulegra álitaefna og úrlausnar þeirra. Lagastofnun telur t.d. óhjákvæmilegt að breyta stjórnarskránni kæmi til ESB-aðildar.
Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst ekki aðeins um hvort viðræður fari fram. Hún snýst um hvaða umboð ríkisstjórnin telur sig fá ef niðurstaðan verður já. Áður en kjósendur taka afstöðu eiga þeir rétt á að vita hvernig ríkisstjórnin sjálf skilgreinir það umboð.