Þegar ögrun verður prófraun
Atvikin við Danmörku og Litháen minna á meginboðskap bókar Carlos Masala: Rússar þurfa ekki að hefja allsherjarstríð til að láta reyna á vilja og samstöðu NATO.
Þegar ég þýddi bók Carlos Masala, Ef Rússar sigra – sviðsmynd, varð mér æ ljósara að hættulegasta spurningin í samskiptum Rússa og NATO snýst ekki endilega um fyrir fram ákveðna stórstyrjöld. Hún snýst um það hvernig brugðist er við afmörkuðu atviki sem eitt og sér virðist ekki réttlæta stigmögnun en er þó ætlað að prófa vilja, viðbúnað og samstöðu bandalagsins.
Tvö atvik yfir Eystrasalti aðfaranótt þriðjudagasins 15. september minna á þetta:
Rússnesk freigáta skaut tveimur merkjablysum að danskri Fennec-herþyrlu á alþjóðlegu hafsvæði undan Gedser við suðurodda Danmerkur á Eystrasalti. Þyrlan var í venjubundnu eftirlitsflugi og ljósmyndaði skipið. Annað blysið fór svo nærri henni að það hefði að sögn yfirmanns danska flughersins getað hæft einn úr áhöfninni við opnar dyr þyrlunnar.
Skotið var ekki árás með hefðbundnu vopni. Rússar geta því reynt að gera lítið úr atvikinu og sagt að Danir hafi farið of nærri. Tilgangurinn virðist þó augljós: Að fæla danska herinn frá lögmætu eftirliti og kanna hvort ágengni breyti hegðun NATO-ríkis.
Sömu nótt kom dróni frá Belarús inn í lofthelgi Litháens og flaug vestur á bóginn. Orrustuþotur NATO voru sendar á loft og skutu drónann niður nærri Kaunas. Uppruni hans og hlutverk lágu ekki þegar fyrir en viðbrögðin voru afdráttarlaus. Gitanas Nausėda, forseti Litháens, þakkaði bandamönnum fyrir skjót viðbrögð og sagði að Litháar myndu verja lofthelgi sína með NATO.
Atvikin eru ólík. Ekki hefur verið sannað að dróninn yfir Litháen hafi verið rússneskur eða að honum hafi vísvitandi verið flogið inn í lofthelgi landsins. Frá rússnesku freigátunni var hins vegar skotið af ásetningi að dönsku þyrlunni. Bæði atvikin sýna að mörkin milli friðar og hernaðarátaka verða sífellt óskýrari.
Carlo Masala.
Masala lýsir í bók sinni hvernig Rússar gætu beitt takmörkuðu hernaðarlegu afli gegn einu NATO-ríki. Markmiðið væri ekki að leggja Evrópu undir sig heldur að skapa ágreining um viðbrögðin. Sum ríki vildu svara strax, önnur rannsaka málið, forðast „öfgar“ og leita málamiðlunar. Rússneskur sigur fælist þá í að sýna að fimmta grein Atlantshafssáttmálans væri háð pólitískum fyrirvörum þegar á reyndi.
Þetta merkir ekki að hvert merkjablys eða sérhver villuráfandi dróni sé upphaf slíkrar atlögu. Boðskapurinn er annar: NATO verður að geta greint atvik hratt, ákveðið viðbrögð og sýnt að ögrun skili ekki árangri. Sé sífellt látið undan til að forðast stigmögnun læra Rússar að þrýstingurinn virkar.
Danir kölluðu rússneska sendiherrann á sinn fund en héldu jafnframt áfram eftirliti. NATO-þoturnar yfir Litháen biðu ekki eftir því að óþekkti dróninn kæmist að skotmarki. Í báðum tilvikum fólst rétta svarið í festu án óðagots.
Frá Íslandi kann þetta að virðast fjarlægt. Svo er þó ekki. Dönsku sundin, Eystrasalt, Norður-Atlantshaf og norðurslóðir mynda samhangandi öryggissvæði. Á því öllu reyna Rússar viðbragðsþol, eftirlit og pólitískan vilja vestrænna ríkja.
Spurningin sem Masala leggur fyrir lesandann er því þegar komin á dagskrá: Hversu langt má ganga áður en bandalagið segir hingað og ekki lengra? Svarið verður ekki aðeins gefið í ræðum leiðtoga heldur með daglegu eftirliti, skýrum ákvörðunum og sýnilegum viðbúnaði.