Stefnuræða Ursulu von der Leyen
Það er einmitt á þessu sviði sem evrópskt samstarf í öryggismálum hefur mest gildi fyrir okkur Íslendinga. Í ræðu von der Leyen er opnað fyrir formlega aðild að því fyrir ríki utan sambandsins sem fellur vel að niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar hér.
Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, flutti sjöttu stefnuræðu sína á ESB-þinginu að morgni miðvikudagsins 16. september. Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, var vel fagnað sem heiðursgesti á þingfundinum.
Von der Leyen bauð Kanada að verða fyrsta „aukaaðildarríki“ sambandsins. Þar sem Kanada er ekki evrópskt ríki getur það samkvæmt sáttmálum ESB ekki orðið fullgilt aðildarríki. Embættismenn ESB hafa því að undanförnu leitað annarra leiða. „Ég býð Kanada að verða fyrsta aukaaðildarríki Evrópusambandsins,“ sagði von der Leyen. Enn á þó eftir að koma í ljós hvað slík staða fæli í sér í reynd. Pólitísku skilaboðin til umheimsins voru engu að síður skýr: Ráðamenn í Brussel og Ottawa virðast reiðubúnir til að dýpka samskipti sín. Carney ávarpar ESB-þingið fimmtudaginn 17. september.
Von der Leyen sagði að friði í Evrópu væri ógnað með árásarstríði Rússa. Nefndi hún drónaárásir Rússa á Leipzig og atvikið undan strönd Danmerkur 15. september til marks um það. Vegna þessarar þróunar yrði Evrópa að gera sérstakar ráðstafanir til að bregðast við fjölþátta ógnum.
Ursula von der Leyen flytur sjöttu stefnuræðu sína, 16. september 2026.
„Brýnt er að við náum samstöðu um hvernig bregðast skuli við tilteknum atvikum, þeim sem ná ekki að teljast vopnuð árás en ógna engu að síður þjóðaröryggi okkar með skýrum hætti. Með öðrum orðum þurfum við kerfi sem styður við 4. grein Atlantshafssáttmálans,“ sagði hún.
Von der Leyen vísaði þar til þess úrræðis innan NATO sem heimilar hverju 32 aðildarríkja að óska eftir neyðarfundi vegna ógnar við öryggi sitt. Slíkt samráð getur verið undanfari þess að 5. greininni um að árás á eitt ríkjanna sá árás á þau öll verði beitt.
„Virkji eitt aðildarríki þetta úrræði koma öll aðildarríkin saman til að samræma evrópsk viðbrögð,“ sagði von der Leyen um fyrirhugað kerfi. Markmiðið væri „að fæla frá frekari stigmögnun og draga úr afleiðingunum“.
Hún gekk skrefi lengra og sagði að evrópskt öryggisráð yrði að verða að veruleika. Koma yrði á nýjum samstarfsvettvangi með þátttöku bandalagsríkja og samstarfsþjóða á borð við Úkraínu, Bretland, Noreg og Kanada, auk annarra ríkja sem hlut ættu að máli. Þetta væri nauðsynlegt vegna þeirrar brýnu þarfar sem væri fyrir auknar varnir, sagði von der Leyen.
Það er einmitt á þessu sviði sem evrópskt samstarf í öryggismálum hefur mest gildi fyrir okkur Íslendinga. Í ræðu von der Leyen er opnað fyrir formlega aðild að því fyrir ríki utan sambandsins sem fellur vel að niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar hér.
Skilyrði er að sjálfsögðu að ríkin sjálf leggi það af mörkum sem þau geta til slíks sameiginlegs samstarfs. Verður forvitnilegt að sjá hvernig utanríkisráðherra bregst við þessari hugmynd og hvaða íslenskum aðila verði falið að vinna að virkri þátttöku Íslands í slíku öryggissamstarfi.
Hvergi í ræðu sinni vék von der Leyen að atkvæðagreiðslunni hér á landi enda féll niðurstaða hennar ekki að þeirri björtu mynd sem hún vildi draga upp af ESB. Hún ítrekaði að það væri háð ströngum hlutlægum skilyrðum um stjórnarhætti og annað hvort ríki teldust gjaldgeng í sambandið og vék þar að ríkjum á Vestur-Balkanskaga auk Úkraínu og Moldóvu.
Líklega áttar von der Leyen sig á því að ESB stækkar ekki í tíð hennar sem forseta framkvæmdastjórnarinnar en hún rennur út eftir þrjú ár, 2029.