Smáþjóðir í stórveldamiðju
Smáríki ræður hvorki stærð sinni né hnattstöðu. Það getur hins vegar ráðið hvernig það nýtir stöðu sína og hvaða ábyrgð það axlar.
Í bók sinni um landhelgismálið 1971–1974, Vald hinna veiku, rifjar Guðni Th. Jóhannesson upp undrun Henrys Kissinger í Reykjavík vorið 1973 yfir því hve djarflega ráðherrar fámennrar og vopnlausrar eyþjóðar töluðu við Richard Nixon Bandaríkjaforseta. Kissinger sá í framgöngu þeirra dæmi um það sem varð kveikjan að heiti bókar Guðna: Smáríki getur stundum skapað sér meira svigrúm en stærð þess og styrkur gefa til kynna þegar stærri ríki telja sig hafa meira að tapa á átökum en það sjálft.
Þetta rifjaðist upp fyrir mér við að lesa um heimsókn Emmanuels Macron Frakklandsforseta til Saint-Pierre-et-Miquelon laugardaginn 19. september.
Í þessum franska eyjaklasa skammt undan Nýfundnalandi búa aðeins um 5.500 franskir ríkisborgara. Macron lagði sérstaka áherslu á að eyjarnar væru franskar og sagði Saint-Pierre-et-Miquelon vera „í hjarta alþjóðlegra hagsmuna á þessu svæði“.
Frá Saint-Pierre-et-Miquelon.
Tilefni ferðarinnar var að árétta eign Frakka á eyjaklasanum eftir að Trump birti alræmt kort sitt sem olli meðal hugarangri hér. Við komuna til Saint-Pierre-et-Miquelon fagnaði Macron samkomulaginu um Grænland sem kynnt var 18. september og sagði að fullveldi Danmerkur væri virt ásamt alþjóðalögum. „Það er það sem við kröfðumst,“ sagði hann.
Árið 1973 hittust Nixon og Georges Pompidou Frakklandsforseti á Íslandi. Þá, eins og nú, var spenna í samskiptum ríkjanna og staðarvalið var málamiðlun. Á fundinum var rætt um framtíð Atlantshafssamstarfsins. Samhliða notuðu íslensk stjórnvöld nærveru Bandaríkjaforseta til að leggja málstað sinn í landhelgisdeilunni fyrir hann.
Kissinger undraðist málafylgjuna en smæð Íslands breytti ekki legu landsins. Bandaríkjamenn gátu ekki horft á deiluna við Breta án þess að hafa í huga Keflavíkurstöðina, NATO og hernaðarlegt mikilvægi Norður-Atlantshafsins.
Landafræðin hefur ekki breyst síðan þótt öryggismyndin hafi gert það.
Grænland er mikilvægt fyrir varnir Norður-Ameríku og NATO. Saint-Pierre-et-Miquelon er örsmátt franskt landsvæði við Kanada. Ísland liggur mitt á milli Norður-Ameríku og Evrópu. Þessi landsvæði verða ekki áhrifalaus vegna fámennis þegar öryggishagsmunir eru í húfi.
Macron minnti einnig á sameiginlegar varnaræfingar Frakka með Dönum, Kanadamönnum og Bandaríkjamönnum á þessu svæði. Í dag tekur Frakklandsforseti á móti Mark Carney, forsætisráðherra Kanada, á Saint-Pierre-et-Miquelon. Þar verður viðurkenning á yfirráðum Frakka á eyjaklasanum áréttuð og rætt um fiskveiðar.
Við Íslendingar vitum að fullveldi og náið varnarsamstarf eru ekki andstæður. Unnt er að styrkja sameiginlegar varnir Grænlands án þess að hagga fullveldi danska ríkisins eða sjálfsákvörðunarrétti Grænlendinga.
Smáríki ræður hvorki stærð sinni né hnattstöðu. Það getur hins vegar ráðið hvernig það nýtir stöðu sína og hvaða ábyrgð það axlar.
Á Norður-Atlantshafi mælist vægi ríkja og landsvæða ekki aðeins í mannfjölda. Landafræðin veitir fámenninu stundum meira vald en íbúafjöldinn gefur til kynna.
Það er ekki sjálfgefið hvernig þessu valdi er beitt. Þar skiptir sköpum að skapa breiða samstöðu um þjóðarhagsmuni og afla henni trúverðugleika út á við. Það tókst Mette Frederiksen forsætisráðherra og Lars Løkke Rasmussen utanríkisráðherra í deilunni við Trump um Grænland.
Hér hafa forsætisráðherra og utanríkisráðherra staðið öðruvísi að málum. Ríkisstjórnin fékk ekki þann stuðning sem hún leitaði eftir í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB 29. ágúst. Samt sendi utanríkisráðherra 8. september formennsku ráðherraráðs ESB bréf þar sem hún lýsti þeirri afstöðu að staða aðildarferlisins héldist óbreytt. Sú afstaða hafði ekki verið borin undir utanríkismálanefnd alþingis.
Þegar utanríkisráðherra fór til Washington í mars hitti hún hvorki utanríkisráðherra Bandaríkjanna né annan ráðherra í ríkisstjórn Trumps. Ferðin staðfesti því fremur takmarkað pólitískt aðgengi Íslands í Washington en hið gagnstæða.
Íslensk stjórnvöld geta ekki breytt legu landsins. Nú þegar ný skipan er að mótast í öryggismálum Grænlands og á Norður-Atlantshafi hlýtur það að vera íslenskt hagsmunamál að treysta pólitísk tengsl við Bandaríkin og skapa um þau breiða samstöðu hér heima.
Vald smáþjóðarinnar felst ekki aðeins í landfræðinni. Það ræðst einnig af því hvernig stjórnvöld fara með það.