Skipst á þjóðhátíðarkveðjum
Hvernig sem ráðherrann dylur áform sín boðar hún stefnubreytingu í öryggis- og varnarmálum sem hefur mikil geópólitísk áhrif og gjörbreytir samstarfsmynstri Íslands og Bandaríkjanna.
Fréttir eru um að ráðherrarnir Kristrún Frostadóttir og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hafi sett myndskeið á samfélagsmiðla með heillaóskum til Bandaríkjanna vegna 250 ára sjálfstæðis þeirra. Virðist gjörningurinn sjálfur vekja meiri athygli hér en það sem þær sögðu.
Marco Rubio utanrikisráðherra Bandaríkjanna.
Marco Rubio, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, sendi Íslendingum þjóðhátíðarkveðju 17. júní 2026. Í grein í Morgunblaðinu 24. júní bendir Gunnar Pálsson, fyrrv. fastafulltrúi Íslands hjá NATO, á að þjóðhátíðarkveðja Rubios sé meira en hefðbundin kurteisisyfirlýsing. Hann tengi saman 75 ára afmæli varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna og 250 ára sjálfstæðisafmæli Bandaríkjanna og undirstriki þannig að öryggi ríkjanna sé reist á gagnkvæmum hagsmunum. Þá lýsi hann varnarsamstarfinu sem samstarfsverkefni og sameiginlegu öryggisbandalagi.
Að mati Gunnars er athyglisvert að á sama tíma og hér standi yfir umræða um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu hafi ekkert komið fram um að íslensk stjórnvöld hafi rætt við Bandaríkin hvaða áhrif slík aðild kynni að hafa á tvíhliða varnarsamstarfið. Hann telur því að í yfirvegaðri hátíðarkveðju Rubios megi greina óbeina áminningu um að Ísland og Bandaríkin deili sameiginlegum öryggishagsmunum og að slíkra hagsmuna beri að gæta í nánu samráði bandamanna.
Gunnar hafði áður í grein 8. júní bent á að gengi Ísland í ESB yrði landið að öllum líkindum hluti af sameiginlegri öryggis- og varnarskipan sambandsins. Þá vaknaði óhjákvæmilega sú spurning hvort Bandaríkjamenn teldu áfram eðlilegt að bera einir og sér ábyrgð á hefðbundnum vörnum Íslands samkvæmt tvíhliða varnarsamningnum, á sama tíma og Ísland væri orðið hluti af sameiginlegu verndarsvæði ESB. Að mati Gunnars er því óljóst hvernig tvíhliða varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna myndi samrýmast öryggis- og varnarskipan Evrópusambandsins, og hann telur að þetta sé eitt af þeim grundvallaratriðum sem þurfi að skýrast áður en lengra er haldið í aðildarferlinu.
Undir þetta mat skal tekið. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra fullyrðir í grein í Tímaritinu Vörðu sem kom út 29. júní 2026 að samstarfið við Bandaríkin í varnar- og öryggismálum hafi „líklega aldrei verið nánara og betra en nú“. Hún verði þó vör við „þann misskilning að samstarf við nágrannaríki okkar veiki með einhverjum hætti samstarfið við Bandaríkin“, því fari víðs fjarri.
Þetta á líklega að vera svar við gagnrýni Gunnars en er í raun ekki annað en yfirklór þegar litið er til annarra orða utanríkisráðherra Íslands um „gluggann“ sem opnast hafi fyrir Ísland hjá ESB vegna ábyrgðarlausrar ásælni Trumps Bandaríkjaforseta á Grænlandi. Hvernig sem ráðherrann dylur áform sín boðar hún stefnubreytingu í öryggis- og varnarmálum sem hefur mikil geópólitísk áhrif og gjörbreytir samstarfsmynstri Íslands og Bandaríkjanna.
Á þriðjudag og miðvikudag verður ríkisoddvitafundur NATO í Ankara. Á síðasta slíkum fundi var utanríkisráðherrann með stjörnur í augunum eftir að hafa tekið í höndina á Trump. Hvað verður fréttnæmast eftir Ankarafundinn?