Sjómannadagur og 200 mílurnar
Kynslóðin sem háði landhelgisbaráttuna gerði það ekki til að færa ákvörðunarvaldið yfir auðlindum hafsins til Brussel.
Á sjómannadaginn er rétt að staldra við og minnast þess sem íslenskir sjómenn og þjóðin öll hafa áorkað á liðnum áratugum. Fáar ákvarðanir hafa haft meiri áhrif á lífskjör landsmanna en útfærsla fiskveiðilögsögunnar og loks sigurinn í baráttunni fyrir 200 mílunum.
Þessi sigur féll ekki af himnum ofan. Þar réð pólitískur kjarkur, samstaða þjóðarinnar og festa þeirra sem sóttu sjóinn. Íslendingar eignuðust auðlindir hafsins umhverfis landið og rétt til að ákveða sjálfir hvernig þeim skyldi ráðstafað. Þann rétt teljum við nú sjálfsagðan. Framtíð hans er hins vegar óráðin. Óvissuna má rekja til áhættustefnu íslenskra stjórnvalda sem vilja Ísland inn í Evrópusambandið (ESB).
Landhelgisbaráttan snerist um að færa yfirráð og ráðstöfun auðlindanna heim. Með sigrinum fengu Íslendingar ekki aðeins stærra hafsvæði heldur réttinn til að stjórna því sjálfir.
Alþingi hefur síðan ákveðið nýtingu 200 mílnanna, íslensk stjórnvöld og íslenskir vísindamenn. Um ákvarðanirnar má deila. Grundvallaratriðið er þó að þær eru teknar hér á landi og kjósendur geta kallað þá til ábyrgðar sem fara með valdið.
Öðru máli gegnir um sameiginlega sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. Hún er reist á þeirri meginreglu að lifandi auðlindir hafsins falli undir sameiginlega stefnu sambandsins. Þar eru reglurnar ákveðnar af stofnunum sambandsins og aðildarríkin lúta sameiginlegum leikreglum. Við aðild að ESB tekur sameiginlega sjávarútvegsstefnan við af innlendri stefnu.
Stundum er því haldið fram að Ísland gæti samið um varanlega sérlausn fyrir sjávarútveginn. Reynslan af þróun ESB bendir hins vegar í aðra átt. Tímabundin aðlögunartímabil kunna að koma til greina en aðildarríki verða að innleiða sameiginlegt regluverk sambandsins. Engin dæmi eru um að stofnað hafi verið sérstakt og varanlegt sérhólf fyrir eina þjóð til að standa utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu.
Rétturinn til að ráða eigin auðlindum hefur verið meðal hornsteina íslensks fullveldis. Hann hefur skapað grundvöll fyrir verðmætasköpun, byggð um land allt og þá velmegun sem við búum við í dag. Þess vegna er mikilvægt að ræða af hreinskilni hvaða afleiðingar það hefði ef Ísland gengi í ESB. Þá myndi sú stefna sem mótuð hefur verið hér á landi víkja fyrir sameiginlegri stefnu sambandsins, eins og gerst hefur hjá öðrum aðildarríkjum.
Kynslóðin sem háði landhelgisbaráttuna gerði það ekki til að færa ákvörðunarvaldið yfir auðlindum hafsins til Brussel. Hún lagði í átök við stórveldi síns tíma til að tryggja að Íslendingar réðu sjálfir örlögum sínum á hafsvæðunum umhverfis landið. Fáir þeirra sem stóðu í þeirri baráttu hefðu líklega trúað því að hálfri öld eftir 200 mílna útfærsluna yrði alvarlega rætt um að færa þetta vald inn í yfirþjóðlegt kerfi.
Það er því vel við hæfi á sjómannadaginn að færa þeim sem sóttu sigurinn þakkir. Um leið ber okkur að minnast þess að fullveldi glatast sjaldan í einu vetfangi. Oftast gerist það með ákvörðunum sem virðast litlar þegar þær eru teknar, til dæmis bara að hefja viðræður, en hafa varanleg áhrif þegar fram í sækir. Arfleifð 200 mílnanna er ekki aðeins saga liðinnar baráttu. Ætlum við að ráða sjálf áfram yfir auðlindum hafsins eða fela öðrum það hlutverk?
Til hamingju með sjómannadaginn!