Segðu ekki nei, segðu kannski…
Það er ekki lengur sagt: „Við teljum að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið.“ Heldur: „Við skulum sjá hvað kemur út úr viðræðunum.“
Margir lesendur muna eflaust dægurlag Ólafs Gauks Þórhallssonar með viðlaginu: „Segðu ekki nei, segðu kannski, kannski, kannski…“ Það kom mér í hug þegar ég fór að velta fyrir mér stöðunni í ESB-umræðunni fáeinum vikum fyrir kjördag.“
Til sögunnar er kominn hópur sem vill ekki segja nei og vill ekki heldur að svarið já verði skilgreint sem já við aðild að ESB heldur já til að sjá. Þeir sem þannig hugsa myndu kannski segja já við ESB-aðild ef þeir sæju góðan samning.
Raunar hefur nýtt kannski-sjónarmið verið kynnt til sögunnar af forsætisráðherra og utanríkisráðuneytinu, það er að kannski komi ESB-samningurinn aldrei til atkvæða. Ráðherrann segist myndu hafna honum væri hún óánægð með hann.
Það er fróðlegt að huga að því hvernig þessi kannski-leið kom til sögunnar. Skýringuna er að finna í stefnumörkun Viðreisnar sem fékk ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðsluna inn í stjórnarsáttmálann 21. desember 2024.
Viðreisn varð til vegna ágreinings um Evrópumálið innan Sjálfstæðisflokksins. Þar starfaði hreyfing sjálfstæðra Evrópusinna frá árinu 2010. Þeir boðuðu aðild að ESB en urðu undir á landsfundum flokksins sem sagði það ekki þjóna hagsmunum Íslands að ganga í ESB en taldi að tækju alþingi og ríkisstjórn ákvörðun um aðild ætti að leggja þá ákvörðun fyrir þjóðina og ekki senda inn umsókn til ESB nema meirihluti styddi það.
Þegar Evrópusinnarnir höfðu ekki erindi sem erfiði innan Sjálfstæðisflokksins hófu þeir baráttu fyrir ESB-þjóðaratkvæðagreiðslu sem leiddi til þess að Viðreisn kom til sögunnar. Innan Viðreisnar varð til sú skoðun að unnt væri að skilja á milli þjóðaratkvæðagreiðslunnar og ákvörðunar alþingis og ríkisstjórnar um aðildarumsókn.
Benedikt Jóhannesson, fyrsti formaður Viðreisnar, boðaði áfram aðild að ESB eins og hann gerir enn þann dag í dag, meðal annars á Facebook. Arftaki hans í formennsku flokksisns árið 2017, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, er hins vegar helsti málsvari stefnunnar „samning til að sjá“ eða „já til að sjá“, það er kannski-stefnunnar.
Benedikt talar um aðild sem markmið. Undir forystu Þorgerðar Katrínar hefur áherslan færst yfir á þjóðaratkvæðagreiðslu um viðræður. Markmiðið hefur þannig vikið fyrir ferlinu.
Það er ekki lengur sagt: „Við teljum að Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið.“ Heldur: „Við skulum sjá hvað kemur út úr viðræðunum.“
Ríkisstjórnin fylgir nú þessari stefnu. Eðlilega skýringin er að stjórnin hefur hvorki eina stefnu til aðildar né þingmeirihluta fyrir henni. Kosið er um eitthvað sem enginn getur skilgreint fyrir fram:
Kannski verður samningur.
Kannski verður hann góður.
Kannski verða hagsmunir Íslands tryggðir.
Kannski verður samningurinn lagður fyrir þjóðina.
Kannski verður niðurstaðan aðild.
Kjósendur eru ekki lengur beðnir um að taka afstöðu til ákveðins markmiðs heldur til óvissrar vegferðar. Þá verður erfitt að losna við gamla viðlagið:
„Segðu ekki nei, segðu kannski…“