5.9.2026 10:21

Rangmat stækkunarstjórans

Já-sinnar brugðust jafnan ókvæða við þegar á það var bent að atkvæðagreiðslan 29. ágúst snerist í raun um aðild að Evrópusambandinu. Það væri argasta lygi og vitleysa. Málið snerist um að fá að „sjá samning“. Út á þetta gekk barátta hreyfingarinnar undir kjörorðinu já til að sjá.

Nú þegar úrslitin liggja fyrir segir Marta Kos, stækkunarstjóri ESB, sem var á Írlandi föstudaginn 4. september, að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi snúist um aðild að ESB, ekki aðeins aðildarviðræður. Hún harmaði ákvörðun Íslendinga um að snúa ekki aftur að aðildarferlinu.

Kos sagði ekki útilokað að Ísland gæti gengið í sambandið síðar, en það væri undir Íslendingum komið. Hún minnti í því samhengi á að árið 2010, þegar Ísland hefði verið raunverulegt umsóknarríki, hefði stuðningur við aðild meðal þjóðarinnar aðeins verið um 19%, en í þjóðaratkvæðagreiðslunni nú hefði komið á daginn að 47% Íslendinga vildu ganga í ESB.

Marta Kos ræðir við blaðamenn á Írlandi 4. september 2026.

Hér að ofan er vitnað í forsíðufrétt Morgunblaðsins í dag (5. september) en þar segir einnig að þessi túlkun Kos á úrslitunum leiði til þeirrar niðurstöðu hennar að stuðningur við aðild fari vaxandi og aðild sé ekki útilokuð í framtíðinni.

Kos vék síðar að íslensku þjóðaratkvæðagreiðslunni þegar rætt var um hvernig ESB gæti snúið vörn í sókn gagnvart andstöðu við stækkun sambandsins. Hún sagði miklar rangfærslur og upplýsingaóreiðu hafa einkennt baráttuna á Íslandi, þar hefðu verið innlendir aðilar á ferð en einnig öfl úr austri og vestri. Aðspurð kvaðst hún einkum eiga við „MAGA-hugmyndafræðinga“ sem héldu því fram að evrópsk siðmenning, efnahagur og lýðræði væru á undanhaldi. Hún nafngreindi hvorki íslenska aðila né lagði fram dæmi um erlend afskipti.

Ummælin gengu lengra en venjuleg óánægja vegna úrslitanna: Með þeim gaf stækkunarstjórinn í skyn að kjósendur hefðu hafnað viðræðum undir áhrifum skipulagðrar upplýsingaóreiðu, án þess að sýna fram á hverjir hefðu staðið að henni eða hvernig hún hefði haft áhrif á niðurstöðuna.

Morgunblaðið leitaði frekari svara um til hvers þar væri vísað, en svör höfðu ekki borist í gær: „Yfirleitt gætir rangra upplýsinga í umræðu um stækkun ESB. Þetta er viðvarandi áskorun,“ sagði talsmaður ESB aðeins um það í gær.

Ég hef nefnt dæmi þeirri skoðun minni til stuðnings að allt frá því að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir fór til Brussel 15. janúar 2025, í sína fyrstu ferð sem utanríkisráðherra, hafi stækkunardeild ESB ráðið miklu um ákvarðanir íslenskra stjórnvalda. Fulltrúar Íslands og stækkunardeildarinnar hafa stillt saman strengi í Brussel auk þess sem ESB heldur úti sendiráði í Reykjavík.

Þegar þessi ummæli stækkunarstjórans eru lesin og íhuguð vakna spurningar um hver hafi matað hana á þeirri vitleysu sem hún sagði við blaðamenn á Írlandi 4. september. Hvílíkt rangmat.

Það er oft sagt að maður komi inn í annan heim í ESB-hverfinu í Brussel og það hef ég sjálfur reynt á fjölmörgum ferðum og fundum þar. Að ranghugmyndirnar hafi náð þeim hæðum sem birtust í orðum Kos á Írlandi sýnir enn hve þakkarvert það er að meirihlutinn sagði nei 29. ágúst.

Kos og tal hennar um „skapandi lausnir“ var haldreipi Þorgerðar Katrínar.