Ráðherrann og sagan
Ef ráðherrann vill styrkja málstað sinn með sögunni verður einnig að taka mark á niðurstöðu sögunnar. Viðræðunum var ekki hætt í janúar 2013 vegna þess að nefndarálitið væri afdráttarlaust.
Eins og sagt var frá hér í gær hefur utanríkisráðuneytið opnað Facebook-síðu til að kynna málstað þeirra sem vilja að þjóðin segi já í þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst. Þar hefur meðal annars verið endurbirt grein sem Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra birti á Vísi 24. júlí.
Ástæða er til að ræða efni hennar, ekki síst vegna þess að ráðherrann hvetur kjósendur til að hafa álit meiri hluta utanríkismálanefndar frá því í maí 2026 að leiðarljósi við ákvörðun sína. Þegar ráðherrann bendir á þetta er brýn ástæða til að rifja upp hvernig grunnur þessa álits varð til og hvernig fyrirmyndin reyndist.
Af Facebook-síðu utanríkisráðuneytisins
Árið 2009 ríkti ekki samstaða innan þáverandi ríkisstjórnar um aðild að Evrópusambandinu. Samfylkingin stefndi að aðild en Vinstrihreyfingin – grænt framboð var henni andvíg. Til að halda ríkisstjórninni saman var samið álit meiri hluta utanríkismálanefndar með orðalagi sem gaf báðum stjórnarflokkunum svigrúm til eigin túlkunar. Álitið var til heimabrúks fyrir stjórnarflokka sem settu sér það höfuðmarkmið að starfa saman út kjörtímabilið.
Þessi pólitíska málamiðlun vegna eiginhagsmuna stjórnarflokkanna hélt þeirra á milli. Hún gerði ríkisstjórninni kleift að standa saman og hefja aðildarferlið. Hún dugði hins vegar ekki sem traustur grunnur fyrir jafn viðamikið ferli og krafist er vegna aðildarviðræðna við Evrópusambandið.
Ágreiningurinn innan stjórnarinnar hvarf ekki vegna þess að hann var orðaður óljóst. Það reyndi meðal annars þannig á hann að Jóni Bjarnasyni (VG) var vikið úr embætti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Ágreiningurinn setti svip á viðræðurnar allt til loka. Þegar kom að erfiðustu úrlausnarefnunum, einkum sjávarútvegi, landbúnaði og öðrum grundvallarhagsmunum Íslands, skorti sameiginlega pólitíska stefnu. Viðræðurnar runnu að lokum út í sandinn.
Nú, sextán árum síðar, vísar utanríkisráðherrann aftur til sama nefndarálitsins sem leiðarljóss. Þetta minnir á að staðan hér á pólitískum heimavelli er um margt svipuð og árið 2009. Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur er ekki sammála um aðild að Evrópusambandinu. Innan stjórnarliðsins er ágreiningur um ESB-aðild. Þess vegna ber nefndarálitið enn einkenni sambærilegrar pólitískrar málamiðlunar og álitið frá 2009 sem átti að gera ríkisstjórninni kleift að standa saman þrátt fyrir ólíkar skoðanir.
Að hafa þetta sem meginmarkmið í ESB-málum kann að vera skiljanlegt út frá hagsmunum ríkisstjórnarinnar og sáttmála hennar. Hitt er síðan allt annað mál hvort slíkt plagg sé boðlegt sem grundvöllur þess að þjóðin veiti umboð til að stíga á ný skref til að gjörbreyta stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna.
Ef ráðherrann vill styrkja málstað sinn með sögunni verður einnig að taka mark á niðurstöðu sögunnar. Viðræðunum var ekki hætt í janúar 2013 vegna þess að nefndarálitið væri afdráttarlaust. Þær stöðvuðust vegna þess að pólitísk samstaða var aldrei fyrir hendi.
Lærdómurinn af árunum 2009–2013 er sá að áður en þjóðin veitir umboð verður ríkisstjórnin sjálf að hafa skýra og sameiginlega stefnu um hvað hún ætlar sér, hverju hún ætlar ekki að fórna og hvaða niðurstöðu hún telur ásættanlega.
Óljóst orðalag í áliti þingnefndar getur lengt líf ríkisstjórnar. Það dugar hins vegar ekki sem leiðarvísir fyrir kjósendur eða í aðildarviðræðum við Evrópusambandið.