Ótti ESB við þjóðaratkvæði
David Cameron boðaði til þjóðaratkvæðagreiðslunnar um aðild Breta að ESB fyrir 10 árum af því að hann hélt að hann fengi með henni umboð bresku þjóðarinnar til að auka svigrúm Breta innan ESB og skapa þeim meiri sérstöðu.
Á fundum sem ég sótti til að kynna um 300 bls. skýrslu um EES-samstarfið sem utanríkisráðuneytið gaf út haustið 2019 lagði ég áherslu á að hvað sem því liði að EES-samstarfið væri reist á skýrum lagalegum grunni og lausnir á ágreiningsefnum innan þess yrðu að styðjast við lögbundin sjónarmið réðu önnur viðhorf þróuninni í samstarfinu.
Lögfræðilegar undanþágur eða frávik frá meginreglum er hvorki unnt að útiloka í samstarfi Evrópuríkja né á öðrum vettvangi. Reynslan kennir stjórnendum valdakerfa að þrengja sem mest allt svigrúm til breytinga á grunnreglum.
Þetta gildir innan Evrópusambandsins. Þar geta 27 ríki ekki starfað saman án þess að það sé gert á lögmætum grunni sem er mótaður á þann veg að gífurlegt átak þurfi í raun til að hrófla við honum.
Taka má sem dæmi að þegar drög að stjórnarskrá Evrópusambandsins lágu fyrir snemma árs 2005 var efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu um þau í Frakklandi (29. maí) og Hollandi (1. júní) 2005 þar sem drögin voru felld. Þá var sjálf framtíð ESB í húfi því að stofnsáttmáli þess dugði ekki lengur sem samstarfsrammi. Lögfræðingum var falið að finna leið út úr vandanum. Þeir unnu að nýjum umbótasáttmála. Lissabon-sáttmálinn var undirritaður árið 2007 og gekk formlega í gildi 1. desember 2009.
Öll önnur aðildarríki ESB en Írland staðfestu sáttmálann með atkvæðagreiðslu á þjóðþingum sínum frekar en að leggja hann undir í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það vildi enginn taka nýja áhættu með henni.
Ástæðan fyrir því að Írland þurfti að halda þjóðaratkvæðagreiðslu var vegna þess að samkvæmt írsku stjórnarskránni verður að bera allar meiriháttar breytingar á framsali ríkisvalds til ESB undir þjóðina í stjórnarskrárbreytingu.
Efnt var til tveggja þjóðaratkvæðagreiðslna á Írlandi um Lissabon-sáttmálann:
Júní 2008: Írar felldu sáttmálann með 53,4% gegn 46,6%. Það olli mikilli óvissu þar sem öll ESB-ríki urðu að samþykkja sáttmálann til að hann öðlaðist gildi.
Október 2009: Eftir að ESB veitti Írlandi lagalegar tryggingar varðandi tiltekin mál (svo sem hlutleysi í hermálum, skattamál og stjórnarskrárbundin réttindi) var kosið aftur og þá var hann samþykktur með 67,1% atkvæða.
Þarna birtist sú staðreynd að aðildarríki Evrópusambandsins hafði á þessum tíma tök á því að ögra samstöðunni innan ESB þegar sjálfur grundvöllur sambandsins var í húfi. Írar tóku umbótasáttmálann sem síðar varð Lissabon-sáttmálinn í gíslingu og knúðu fram varanlegar undanþágur fyrir sig sem hafa síðan verið mörgum samaðilum þeirra þyrnir í augum. Skattfrelsið hafa þeir til dæmis notað til að skapa skjól fyrir stórfyrirtæki.
Lúxemborgarar hafa líka skattalegt svigrúm sem þolað er innan ESB til að draga úr því að leitað sé skattaskjóls utan sambandsins í Sviss eða Mónakó.
David Cameron boðaði til þjóðaratkvæðagreiðslunnar um aðild Breta að ESB fyrir 10 árum af því að hann hélt að hann fengi með henni umboð bresku þjóðarinnar til að auka svigrúm Breta innan ESB og skapa þeim meiri sérstöðu. Þetta snerist í höndunum á honum og Bretar fóru úr ESB, Brexit.
Ráðamenn ESB óttast ekkert meira en þjóðaratkvæðagreiðslur um sambandið.