Orkan föst í kerfinu
Hörður spyr hvort nægur aðskilnaður sé milli rannsóknar, mats á ætluðu broti og ákvörðunar um viðurlög. Það er eðlilegt að sú spurning fái málefnalega skoðun.
Í grein í Morgunblaðinu í dag, 30. október, lýsir Hörður Arnarson, fráfarandi forstjóri Landsvirkjunar, reynslu fyrirtækisins af rannsókn Samkeppniseftirlitsins. Lýsingin er sláandi. Þegar hún er lesin með nýrri greiningu Viðskiptaráðs á hindrunum í vegi orkuöflunar og fréttum af ágreiningi í yfirstjórn Landsvirkjunar blasir við mynd sem alþingi og ráðherrar geta ekki látið sér í léttu rúmi liggja.
Hörður segir starfsfólk Samkeppniseftirlitsins hafa tekið þátt í opinberri umræðu meðan rannsókn á Landsvirkjun stóð yfir og þar hafi komið fram neikvætt viðhorf til fyrirtækisins og fyrir fram mótuð afstaða til ætlaðra brota þess. Hann segir einnig að eftirlitið hafi reynt að hafa áhrif á ráðgjafa fyrirtækisins. Landsvirkjun hafi því leitað til umboðsmanns alþingis og óskað eftir úttekt á framgöngu og málsmeðferð stofnunarinnar.
Þetta eru ásakanir Harðar og þær þarf að rannsaka sem slíkar. Fyrir liggur hins vegar að áfrýjunarnefnd samkeppnismála felldi 19. október úr gildi ákvörðun eftirlitsins um 1,4 milljarða króna sekt á Landsvirkjun vegna verulegra annmarka á rannsókninni. Málinu var vísað til nýrrar meðferðar. Þar með var ekki endanlega skorið úr um hvort Landsvirkjun hefði brotið samkeppnislög, en grundvöllur sektarákvörðunarinnar stóðst ekki skoðun.
Málið snerist um sölu raforku til Landsnets vegna flutningstapa. Við flutning breytist hluti raforkunnar í varma. Framleiða þarf orku umfram það sem notendur fá afhent til að mæta þessum töpum og Landsnet kaupir þá orku. Hörður segir Landsvirkjun hafa látið þessa þörf kerfisins ganga fyrir frekari sölu til stórnotenda.
Ágreiningurinn snerist þó ekki einfaldlega um hvort Landsnet þyrfti rafmagnið. Keppinautar Landsvirkjunar töldu fyrirtækið bjóða Landsneti svo lágt verð miðað við heildsöluverð til þeirra að þeir gætu ekki keppt án taps. Það álitaefni þurfti fullnægjandi rannsókn. Tilvísun til samfélagslegrar ábyrgðar leysir fyrirtæki ekki undan samkeppnisreglum en eftirlitsstjórnvald verður að sýna fram á brot með vönduðum vinnubrögðum.
Hörður spyr hvort nægur aðskilnaður sé milli rannsóknar, mats á ætluðu broti og ákvörðunar um viðurlög. Það er eðlilegt að sú spurning fái málefnalega skoðun. Sjálfstæði eftirlitsstofnunar felur ekki í sér undanþágu frá aðhaldi. Úrskurður áfrýjunarnefndarinnar sýnir gildi slíks aðhalds en jafnframt hve mikið er undir að rannsókn sé fullnægjandi áður en sekt er lögð á og ásakanir kynntar opinberlega.
Í greiningu Viðskiptaráðs frá 29. október er bent á að raforkuframleiðsla hafi staðið í stað frá 2017 þótt fjölmargir virkjunarkostir séu þekktir. Pólitísk afgreiðsla, flókin leyfisferli, margar kæruleiðir og takmörkuð flutningsgeta hamli uppbyggingu. Ráðið leggur til að rammaáætlun verði lögð af og virkjanir lúti almennu leyfisferli með umhverfismati og náttúruvernd.
Samhliða þessu hefur ágreiningur um stjórnarhætti í Landsvirkjun átt þátt í því að Hörður lætur af störfum eftir sautján ár.
Þessi þrjú mál beina athyglinni að ábyrgð ríkisins á umgjörð orkumála. Framkvæmdaferlið þarf að skila ákvörðunum innan hæfilegs tíma. Eftirlitið þarf að vera vandað og hlutlægt. Stjórn Landsvirkjunar þarf að tryggja samhenta forystu um rekstur og uppbyggingu. Þegar brestir koma fram á öllum þessum sviðum dugar ekki að afgreiða hvert mál sem einangraðan ágreining.
Lýsing Harðar á samþjöppun rannsóknar og ákvörðunar um viðurlög hjá Samkeppniseftirlitinu vekur upp spurningar af sama toga og áður voru ræddar um rannsóknar-, ákæru- og dómsvald sýslumanna, þótt fyrirkomulagið sé ekki hið sama. Stjórnendur eftirlitsins geta varið valdheimildir sínar, en matið á því hvort þær séu hæfilegar og aðhaldið nægilegt verður að vera í höndum annarra. Þar kemur til kasta alþingis og ráðherra. Þeir bera ábyrgð á skipan kerfisins og geta ekki látið stofnanir þess einar um að meta þörfina fyrir breytingar.