Nýtt skref í norrænu varnarsamstarfi
Ríkisstjórnin þarf að skýra hvaða verkefni Ísland ætlar að taka að sér í norrænu varnarsamstarfi, hver beri ábyrgð á þeim og hvernig þau verði fjármögnuð.
Nú í vikunni, 11. og 12. nóvember, komu varnarmálaráðherrar norrænu ríkjanna saman á fundi í Osló. Af Íslands hálfu sat Martin Eyjólfsson, ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins, fundinn en ráðuneytið fer með varnarmál gagnvart öðrum ríkjum.
Á fundinum var ákveðið að hefja undirbúning nýs samnings um norrænt varnarsamstarf. Samningurinn á að skapa lagalegan ramma fyrir nánara samstarf og auðvelda herafla ríkjanna að starfa saman. Norræna varnarsamstarfið fer fram undir merkjum NORDEFCO, sem er skammstöfun fyrir enska heitið Nordic Defence Cooperation.
Ákvörðunin markar nýtt skref í þróun samstarfs ríkjanna fimm sem höfðu lengi ólíka stöðu í öryggis- og varnarmálum. Danmörk, Ísland og Noregur voru meðal stofnríkja Atlantshafsbandalagsins árið 1949. Finnland og Svíþjóð stóðu utan þess þar til innrás Rússa í Úkraínu árið 2022 varð til þess að bæði ríkin sóttu um aðild. Finnland gekk í NATO 4. apríl 2023 og Svíþjóð 7. mars 2024.
HMS Prince of Wales siglir fram hjá ráðhúsinu í Osló í byrjun nóvember 2026.
Breski hershöfðinginn Nick Perry, sem varð nýlega yfirmaður sameiginlegrar herstjórnar NATO í Norfolk í Virginíuríki í Bandaríkjunum, sat fundinn í Osló ásamt yfirmönnum norrænu herjanna. Undir þessa herstjórn falla nú öll Norðurlöndin fimm og tengjast þar vörnum Norður-Atlantshafs og norðurslóða.
Perry kom í fyrstu opinberu heimsókn sína hingað 6. nóvember. Hann lagði áherslu á að lega Íslands gerði landið mikilvægt fyrir varnir Norður-Atlantshafsins og sameiginlegan fælingarmátt NATO. Framlag Íslands til viðbúnaðar, aðgerða og samstarfs innan bandalagsins hefði aldrei verið mikilvægara.
Hér birti utanríkisráðuneytið tilkynningu um tímamótafundinn í Osló. Þar segir að yfirlýsing fundarins beri með sér „að nýr kafli í norræna varnarsamstarfinu sé að hefjast, með aukinni ábyrgð Evrópu á vörnum álfunnar“. Því hafi verið ákveðið að hefja vinnu við gerð norræns varnarsamstarfssamnings. Hann muni skerpa á lagalegri umgjörð norrænnar varnarsamvinnu, renna styrkari stoðum undir vaxandi samstarf ríkjanna og efla framlag þeirra til sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsins.
Í Osló var einnig haldinn sameiginlegur fundur NORDEFCO og Haga-samstarfsins svokallaða, það er samstarfs Norðurlandanna um almannavarnir. Þar var lögð sérstök áhersla á viðnámsþrótt samfélaga og samstarf á sviði almannavarna og áfallaþols. Páll Winkel, ráðuneytisstjóri dómsmálaráðuneytisins, sat þann fund.
Þá höfðu fulltrúar ríkja Sameiginlegu viðbragðssveitarinnar, JEF, undirritað samkomulag um aukið samstarf á hafi um borð í breska flugmóðurskipinu HMS Prince of Wales í Oslóarhöfn 10. nóvember. Bretar leiða JEF og samkomulagið tekur meðal annars til sameiginlegrar áætlanagerðar, þjálfunar og samhæfingar búnaðar til að efla fælingu og varnir á Norður-Atlantshafi, norðurslóðum og Eystrasalti.
Í tilkynningu utanríkisráðuneytisins kemur ekki fram hvaða verkefni íslensk stjórnvöld hyggjast taka að sér eða hvernig þau ætla að undirbúa íslenskar stofnanir fyrir aukið samstarf.
Í samtali við bandarísku Bloomberg-fréttastofuna sem birt var 6. nóvember 2026 sagði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra að Íslendingar hefðu tekið meiri ábyrgð sjálfir í varnarmálum eftir brottför bandaríska varnarliðsins árið 2006. Jafnframt hefði starfsemi NATO-ríkja við loftrýmisgæslu og eftirlit aukist. Hún gerði ráð fyrir fleiri liðsmönnum bandalagsríkja hér vegna skuldbindinga Íslands innan NATO. Þar yrði um skiptiviðveru að ræða en hún sæi ekki þörf á varanlegri viðveru bandarísks herafla hér.
Þessi ummæli kalla á skýringu á því hvernig íslensk stjórnvöld hyggjast búa landið og stofnanir þess undir aukna viðveru og umfangsmeira varnarsamstarf.
Varnar- og öryggisstefnan sem alþingi samþykkti 3. febrúar á þessu ári á að vera raunhæf og kostnaðarmetin. Þar er meðal annars kveðið á um uppbyggingu innlendrar getu og skýra ábyrgð og verkaskiptingu. Í tilkynningunni um fundinn í Osló kemur hins vegar ekki fram hvernig íslensk stjórnvöld hyggjast hrinda þessum markmiðum í framkvæmd innan norræna samstarfsins.
Ríkisstjórnin þarf að segja hvaða verkefni Ísland ætlar að taka að sér, hvaða stofnanir eigi að sinna þeim og hvernig fjárveitingar til varnar- og öryggismála tengjast þeirri uppbyggingu. Lega Íslands skýrir mikilvægi landsins. Hún segir ekkert um framlag Íslendinga sjálfra.