Hvað situr eftir að Norður-Víkingi loknum?
Hér er þörf á fólki sem er þjálfað til að verja mikilvæga innviði. Hér er þörf á skýrri stjórn og ábyrgð þegar lögregla, landhelgisgæsla, almannavarnir, hafnir, flugvellir og erlendar hersveitir þurfa að starfa saman.
Um 1.200 manns taka þátt í varnaræfingunni Norður-Víkingi sem hefst hér á landi 22. ágúst. Skip og flugvélar koma frá Bandaríkjunum og nokkrum öðrum NATO-ríkjum. Hundruð erlendra hermanna starfa um stund á Íslandi og hafsvæðinu umhverfis landið.
Norður-Víkingur snýst um eitt mikilvægasta verkefni NATO: að tryggja öryggi Íslands og halda opnum siglingaleiðum milli Norður-Ameríku og Evrópu.
Bandaríski sjóherinn lýsir æfingunni sem theater-opening exercise. Það merkir að æft er hvernig tryggt sé að Ísland og hafsvæðið umhverfis landið nýtist í þágu sameiginlegra varna. Tryggja þarf öryggi flugvalla, hafna, fjarskipta, eldsneytisbirgða, aðflutningsleiða og mikilvægra mannvirkja; móttöku liðsauka og örugg og greið samskipti milli íslenskra stjórnvalda og herstjórna Bandaríkjanna og NATO.
Af Íslands hálfu taka 150 til 200 manns þátt, meðal annars frá landhelgisgæslunni, lögreglu, almannavörnum, utanríkisráðuneytinu og öðrum stofnunum. Þetta fólk sinnir mikilvægum verkefnum. Æfð er móttaka liðsauka, björgun, gæsla, fjarskipti og samhæfing við erlendar herstjórnir.
Þátttaka Íslendinga er mikilvæg en ekki síður hvernig reynslan er nýtt til frambúðar.
Leitað að sprengjum á Vogaheiði í æfingunni 2024. Séraðgerðasveit landhelgisgæslunnar og liðsmenn Bandaríkjahers, ljósmynd Anton Brink af vefsíðu LHG
Árið 2024 tóku einnig um 200 Íslendingar þátt í Norður-Víkingi. Verkefnin voru svipuð og nú. Hefur reynslan verið nýtt? Hvað hefur breyst hér á milli æfinganna?
Var skýrð ábyrgð á gæslu flugvalla, hafna, ratsjárstöðva og fjarskiptamannvirkja? Var fjölgað í þeim sveitum sem geta sinnt slíkum verkefnum? Var keyptur búnaður sem reyndist vanta? Var komið á varanlegri sameiginlegri stjórn? Voru gerðar breytingar á lögum, skipulagi eða fjárveitingum vegna veikleika sem komu í ljós?
Ekkert af þessu hefur verið rætt opinberlega, ekki einu sinni í tengslum við umræðurnar á liðnum vetri þegar alþingi samþykkti stefnu í varnar- og öryggismálum. Ríkisstjórn og þingmenn láta jafnan staðar numið þegar kemur að breytingum á íslenska stjórnkerfinu sjálfu, til dæmis skýrari ábyrgð og boðleiðum innan Stjórnarráðsins.
Danir taka þátt í Norður-Víkingi en standa jafnframt að æfingunni Arctic Endurance sem fer fram á Grænlandi allt árið. Þar æfa þeir vernd raforkumannvirkja, aðgerðir við erfið vetrarskilyrði, gæslu hafna og flugvalla og samskipti skipa, flugvéla og landhersveita.
Í Danmörku hefur herskyldan verið lengd í ellefu mánuði. Nú í ágúst er heilt kompaní herskyldra manna sent til Grænlands. Þeir eiga ekki aðeins að fylgjast með atvinnuhermönnum heldur leysa gæsluverkefni, taka þátt í vetrarþjálfun og starfa með hersveitum annarra NATO-ríkja.
Íslendingar þurfa ekki að stofna her eða taka upp herskyldu að fordæmi Dana. Okkar framlag hlýtur að taka mið af okkar sérstöðu. Hún leysir okkur þó ekki undan ábyrgð.
Hér er þörf á fólki sem er þjálfað til að verja mikilvæga innviði. Hér er þörf á skýrri stjórn og ábyrgð þegar lögregla, landhelgisgæsla, almannavarnir, hafnir, flugvellir og erlendar hersveitir þurfa að starfa saman. Hér er þörf á búnaði, fjarskiptum og aðstöðu sem stendur bandamönnum til boða án þess að allt sé undirbúið frá grunni í hvert sinn.
Íslensk stjórnvöld gera ekki opinberlega grein fyrir því hvaða útgjöld þau hyggjast færa undir nýja NATO-skilgreiningu um varnartengdan viðbúnað og áfallaþol. Bókhaldsleg flokkun ein og sér breytir ekki öðru en bókhaldinu.
Norður-Víkingur ætti ekki að enda þegar síðasta herskipið hverfur frá landinu. Að æfingunni lokinni ættu stjórnvöld að birta mat á því hvað reyndist vel, hvað brást og hvað verður lagað fyrir næstu æfingu. Skilgreina ætti ábyrgðaraðila, tímaáætlun og kostnað vegna umbóta.
Aðeins þannig nýtist tímabundin æfing varanlega. Framlag Íslands til NATO mælist ekki aðeins í fjölda erlendra hermanna sem koma hingað eða hlutfalli útgjalda af landsframleiðslu. Það mælist í því sem Íslendingar geta sjálfir gert þegar þeir eru kallaðir til verka.