Evrópuþreifingar Kanada
Frá íslenskum sjónarhóli er þetta ef til vill athyglisverðast: Náin tengsl við Evrópu og aðild að Evrópusambandinu eru ekki eitt og hið sama.
Mikill áhugi er eðlilega hér á heimsókn Marks Carney, forsætisráðherra Kanada, til ESB. Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar ESB, notaði tækifærið til að bjóða Kanada að verða fyrsti „aukaaðili“ sambandsins.
Vandinn er aðeins sá að slík aðild er ekki til. Hugtakið associate member á sér enga skilgreinda stoð í sáttmálum ESB. Hugmyndin um Kanada virðist jafnframt hafa komið ýmsum í höfuðborgum ESB á óvart. Það eru aðildarríkin 27 sem ráða því hvort og hvernig henni verður fylgt eftir.
ESB á líklega ekki nánara stofnanabundið samstarf við nokkur ríki utan sambandsins en við EES/EFTA-ríkin þrjú, Ísland, Noreg og Liechtenstein. ESB þarf því ekki að finna upp hugmyndina um náið og varanlegt samstarf við ríki sem vilja standa utan sambandsins. Slíkt kerfi hefur verið við lýði í meira en þrjá áratugi.
Þegar rætt er um samskipti Kanada og ESB verður að minnast á CETA-fríverslunarsamninginn. Hann var undirritaður árið 2016 og hefur að verulegu leyti gilt til bráðabirgða frá september 2017. Samt hafa ekki öll 27 aðildarríki ESB fullgilt hann. Það minnir á að langt getur verið frá pólitískri yfirlýsingu í Brussel til endanlegrar lagalegrar niðurstöðu innan sambandsins.
Ursula von der Leyen og Mark Carney í Strassborg 16. september 2026.
Kanadamenn sjálfir stíga varlega til jarðar. Jonathan Wilkinson, verðandi sendiherra Kanada gagnvart ESB, gerði lítið úr hugmyndinni þegar hann var spurður um hana í Strassborg. „Við erum ekki komin þangað,“ sagði hann og lagði áherslu á að ná raunverulegum árangri. Carney hefur sjálfur talað um „einstakt bandalag“ við ESB en ekki gengið svo langt að lýsa yfir stuðningi við formlega aukaaðild.
Donald Trump forseti Bandaríkjanna lýsti boði von der Leyen sem „fjandsamlegu“ og „hlægilegu“ og hótaði mjög alvarlegum tollum eða jafnvel viðskiptatakmörkunum gegn Evrópu. Viðbrögð hans sýna jafnframt að hugmynd von der Leyen er ekki aðeins stofnanaleg nýjung innan ESB heldur snertir hún viðkvæmt samband Kanada, Bandaríkjanna og Evrópu.
Kanadamenn hafa áhuga á að fjölga stoðum utanríkisviðskipta sinna og efla samstarf við Evrópu um varnir, orku, tækni og mikilvæg hráefni. Umræður eru jafnframt um aukna þátttöku Kanada í evrópskum samstarfsáætlunum á borð við Erasmus+ og Horizon Europe.
Kanada hefur einnig sótt um aðild að Joint Expeditionary Force (JEF), hernaðarsamstarfi tíu Norður-Evrópuríkja undir forystu Breta. Samstarfssvæði JEF nær frá Eystrasalti um Norðursjó og norður á Atlantshaf, þar sem Ísland er eitt þátttökuríkjanna. Kanada leitar nánara varnarsamstarfs við Evrópuríki án þess að það tengist aðild að ESB. Carney skrapp 16. september frá Strassborg til Bretlands og ræddi í Liverpool við Andy Burnham, forsætisráðherra Breta, meðal annars um JEF-aðild Kanada.
Vert er að fylgjast sérstaklega með þessu héðan frá Íslandi. Við höfum þegar EES-samninginn, Schengen-samstarfið, NATO-aðild og varnarsamninginn við Bandaríkin og auk þess erum við í JEF. Með aðild Kanada að JEF yrði Ísland landfræðilega í miðju enn skýrari öryggisbrúar yfir Norður-Atlantshaf, frá Eystrasaltsríkjunum og Norðurlöndum til Kanada.
Frá íslenskum sjónarhóli er þetta ef til vill athyglisverðast: Náin tengsl við Evrópu og aðild að Evrópusambandinu eru ekki eitt og hið sama. Við höfum öll tækifæri til að rækta samstarf við ESB og jafnframt styrkja tengslin vestur um haf á eigin forsendum.
Þegar þjóðin hefur hafnað því að hefja aðildarviðræður við ESB að nýju ætti næsta skref þess vegna ekki að vera að leita nýrra leiða inn í sama ferli. Alþingi ætti að eyða þeirri óvissu sem enn ríkir um stöðu umsóknarinnar frá 2009 með því að afturkalla hana formlega. Það félli að niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar og íslensk stjórnvöld gætu einbeitt sér að þeim fjölbreyttu samstarfsleiðum sem þegar standa opnar til austurs og vesturs.