Einkasamtölin í útlöndum
Þegar opinber ummæli erlendra ráðamanna fara ekki saman við þann málflutning sem haldið er fram vaknar sú spurning hvaða vægi beri að gefa tilvísunum til ónafngreindra samtala sem enginn getur sannreynt.
Í umræðunni um aðildarviðræður Íslands við ESB hefur ítrekað komið í ljós að það eru ríkisstjórnir og þjóðþing aðildarríkjanna sem taka pólitísku ákvarðanirnar. Framkvæmdastjórnin undirbýr og annast samningaviðræðurnar en ræður ekki úrslitum. Þess vegna skipta ummæli og afstaða ráðamanna í aðildarríkjunum miklu máli.
Undanfarnar vikur hefur Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra ítrekað vísað til funda og samtala við evrópska starfsbræður sína. Slík samskipti eru eðlilegur hluti af starfi hennar.
Hitt er annað þegar hún gerir þessi samtöl að röksemd í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem kjósendur eiga að taka afstöðu til mikilvægs stjórnskipulegs máls. Þá vaknar einföld spurning: Hvernig geta kjósendur metið gildi slíkra samtala?
Þessi spurning hefur ítrekað vaknað nú í júlí í umræðunni um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið.
Þorgerður Katrín sagði 9. júlí í samtali við Vísi að orð Robs Jettens, forsætisráðherra Hollands, um að aðildarríki yrðu að lúta sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB væru ekki í samræmi við hennar samtöl við Hollendinga og aðra ráðherra.
Á Vísi segir þetta: „Þorgerður Katrín utanríkisráðherra segir að ekki komi til greina að veita afslátt af kröfu Íslands um undanþágu og segir orð forsætisráðherra Hollands ekki í samræmi við hennar samtöl við hann.“
Forsætisráðherrann hafði hins vegar svarað þessari spurningu opinberlega á hollenska þinginu. Þar staðfesti hann að aðildarríki yrðu að lúta sameiginlegri sjávarútvegsstefnu sambandsins. Það var ekki einkasamtal heldur þingræða sem allir gátu séð og metið.
Í dag 22. júlí, segir, Morgunblaðið frá samtali við utanríkisráðherra þar sem fram hafi komið að hún hefði ekki rætt þetta mál við Rob Jetten sjálfan. Þess í stað hefði hún vísað til annarra kollega innan Evrópusambandsins án þess að nafngreina þá.
Hér skal ekki tekin afstaða til þess hvort rétt var haft eftir utanríkisráðherra á Vísi. Miðað við allar umræðurnar um orð Jettens er undarlegt að tvær vikur líði án þess að utanríkisráðherrann leiðrétti missögn um mál sem þetta.
Allt er þetta því til staðfestu að í lýðræðislegri umræðu verður að vera hægt að leggja mat á heimildir að baki yfirlýsingum stjórnmálamanna. Opinber skjöl, þingræður og skriflegar yfirlýsingar eru öllum aðgengileg. Tilvísanir til ónafngreindra samtala eru það ekki.
Þegar opinber ummæli erlendra ráðamanna fara ekki saman við þann málflutning sem haldið er fram vaknar sú spurning hvaða vægi beri að gefa tilvísunum til ónafngreindra samtala sem enginn getur sannreynt. Kjósendur geta hvorki lesið þau samtöl né sannreynt þau.
Enginn efast um að utanríkisráðherra eigi fjölmörg samtöl við starfsbræður sína. Hitt er annað mál hvort slík samtöl geti komið í stað opinberra yfirlýsinga þegar þjóðin er beðin um að taka afstöðu til þess hvort hefja eigi á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið.
Í slíku máli eiga opinber gögn að njóta forgangs. Þingræður, ríkisstjórnarákvarðanir, samþykktir og skriflegar yfirlýsingar eru sannreynanleg. Einkasamtöl eru það ekki.
Þess vegna er mikilvægt að opinber umræða fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu sé fyrst og fremst reist á heimildum sem allir geta kynnt sér og metið. Það er forsenda upplýstrar ákvörðunar kjósenda.