Danski landbúnaðarráðherrann hverfur
Þróunin í Danmörku gefur vísbendingu um hvert stefnan stefnir innan Evrópusambandsins. Hún sýnir einnig að umræða um landbúnað snýst síður en áður um framleiðslu og sífellt meira um önnur markmið.
Breyting sem varð við myndun dönsku ríkisstjórnarinnar í byrjun júní hefur vakið minni athygli hér á landi en hún á skilið. Embætti landbúnaðarráðherra var lagt niður í þeirri mynd sem Danir hafa þekkt. Í stað þess að hafa ráðherra sem ber landbúnað, matvælaframleiðslu og sjávarútveg í heiti sínu var settur ráðherra með áherslu á náttúru- og dýravelferðarmál.
Þetta er ekki formsatriði. Heiti ráðuneyta og ráðherra segja jafnan meira um pólitíska forgangsröðun en langar stefnuyfirlýsingar. Þau sýna þungamiðju málaflokksins.
Danmörk er eitt öflugasta landbúnaðarland Evrópu. Danskur landbúnaður er stór útflutningsatvinnuvegur, hornsteinn dansks efnahagslífs og sjálfsmyndar Dana. Nýja ráðherraheitið bendir til þess að sjónarhornið sé að breytast. Landbúnaður er ekki lengur skilgreindur út frá framleiðslu matvæla heldur út frá loftslagsmarkmiðum, náttúruvernd og dýravelferð.
Þessi þróun fellur vel að þeirri stefnumótun sem hefur einkennt Evrópusambandið á síðustu árum. Sameiginleg landbúnaðarstefna sambandsins snýst enn um fæðuöryggi og afkomu bænda en æ stærri hluti hennar tengist loftslagsmarkmiðum, kolefnisbindingu, vernd líffræðilegrar fjölbreytni, endurheimt vistkerfa og auknum kröfum um meðferð búfjár. Þeir sem vilja njóta styrkja þurfa í vaxandi mæli að uppfylla slík skilyrði.
Auðvitað eru Danir ekki aðeins að fylgja fyrirmælum frá Brussel. Þeir hafa sjálfir verið meðal þeirra þjóða sem hafa stutt þessa þróun. Fram hjá hinu verður þó ekki horft að þegar stefnumótunin færist í þessa átt á vettvangi Evrópusambandsins breytist einnig stjórnsýslan í aðildarríkjunum.
Þríhyrningur í Fljótshlíð.
Þetta vekur áhugaverðar spurningar hér á landi. Fyrir efnahag okkar vegur sjávarútvegur þyngra en landbúnaður. Að honum verður ekki vikið nú í þessu samhengi heldur minnt á að vegna aðildar að ESB er gjarnan rætt um tolla, styrki, búvörusamninga og markaðsaðgang landbúnaðarins. Mun sjaldnar er spurt hvaða hugmyndafræði mótar landbúnaðarstefnuna sjálfa. Hver ákveður hvaða markmiðum landbúnaður á að þjóna? Eru meginmarkmiðin framleiðsla matvæla, byggðafesta og nýting landsins eða loftslagsmarkmið, náttúruvernd og dýravelferð eins og þau eru skilgreind á evrópskum vettvangi?
Hér er þetta ekki fræðileg spurning. Íslenskur landbúnaður býr við allt aðrar aðstæður en landbúnaður á meginlandi Evrópu. Hér skiptir búseta um land allt máli. Hér skiptir fæðuöryggi máli. Hér skipta vernd búfjárstofna og einstæð staða landsins í dýraheilbrigðismálum máli. Hér eru einnig sérstakar aðstæður varðandi beitarnýtingu og landgræðslu sem falla ekki alltaf að almennum evrópskum lausnum.
Þróunin í Danmörku gefur vísbendingu um hvert stefnan stefnir innan Evrópusambandsins. Hún sýnir einnig að umræða um landbúnað snýst síður en áður um framleiðslu og sífellt meira um önnur markmið.
Alþingi samþykkti íslenska landbúnaðarstefnu í fyrsta sinn árið 2023. Þar eru ýmis meginsjónarmið sem setja svip á umræður og markmið landbúnaðar um heim allan felld að íslenskum aðstæðum. Innan stjórnarráðs Íslands hefur pólitískri ábyrgð á sjávarútvegi og landbúnaði verið gert misjafnlega hátt undir höfði. Nú láta sumir þannig að okkur sé best borgið í ESB.
Þegar Íslendingar ganga að kjörborðinu 29. ágúst verður því ekki aðeins spurt um áframhald viðræðna við ESB. Að baki býr önnur spurning: Viljum við að framtíðarskipan íslensks landbúnaðar verði mótuð af alþingi eða innan þess ramma sem Evrópusambandið setur? Viljum við að stjórnsýsla, stjórnmál og forgangsröðun taki mið af því sem ákveðið er í Brussel frekar en við Austurvöll?