Dæmið frá Nýfundnalandi
Hér skal því ekki haldið fram að þorskstofninn við Nýfundnaland hafi hrunið vegna stjórnkerfis fiskveiða í Kanada. Þetta dæmi snýst um hvar ákvörðunarvaldið liggur þegar hagsmunir fara ekki saman.
Sem blaðamaður á Morgunblaðinu heimsótti ég Nýfundnaland snemma á níunda áratugnum. Þar kynnti ég mér fiskveiðar á einu auðugasta þorsksvæði Norður-Atlantshafsins. Fáeinum árum síðar hrundi þorskstofninn þar.
Þegar ég las athyglisverða grein Eyþórs Arnalds framkvæmdastjóra í Morgunblaðinu í dag (5. ágúst) rifjaðist þessi heimsókn upp fyrir mér.
Eyþór minnir á að Ísland og Nýfundnaland hafi um margt staðið á svipuðum grunni á fyrri hluta 20. aldar: fámenn samfélög á norðurslóðum þar sem fiskveiðar voru undirstaða efnahagslífsins. Þjóðirnar völdu hins vegar ólíka leið. Ísland varð sjálfstætt lýðveldi árið 1944 en Nýfundnaland varð árið 1949 hluti af sambandsríkinu Kanada.
Í grein sinni bendir Eyþór á að þegar Nýfundnaland fór undir stjórn Kanada í Ottawa hafi fiskveiðistjórnin á þorskinum færst til höfuðborgarinnar. Fylkisstjórnin og kjósendur á Nýfundnalandi breyttust í þrýstihóp. Árið 1992 var þorskstofninn sem hafði verið helsta auðlind Nýfundnalands í fjórar aldir hruninn og í Ottawa var ákveðið að banna þorskveiðar.
Þótt fiskveiðar séu hefðbundin undirstaða atvinnulífs á Nýfundnalandi ákveður fylkisstjórnin hvorki heildarafla né kvóta. Það gerir alríkisstjórnin í Ottawa í gegnum ráðuneyti sjávarútvegs og hafmála (DFO). Þar eru teknar ákvarðanir um heildarafla, veiðileyfi og stjórnun fiskveiðanna á grundvelli vísindaráðgjafar og samráðs. Fylkisstjórnin hefur áhrif, gætir hagsmuna sinna gagnvart Ottawa og stýrir meðal annars fiskvinnslu og leyfisveitingum á landi. Endanlegt ákvörðunarvald um veiðarnar á sjó er hjá ríkisstjórn Kanada.
Hér skal því ekki haldið fram að þorskstofninn við Nýfundnaland hafi hrunið vegna stjórnkerfis fiskveiða í Kanada. Þetta dæmi snýst um hvar ákvörðunarvaldið liggur þegar hagsmunir fara ekki saman.
Nú semur Ísland sem sjálfstætt strandríki við Evrópusambandið, Bretland, Noreg og Færeyjar um deilistofna eins og makríl. Með aðild að Evrópusambandinu færðist samningsforræði til sambandsins. Framkvæmdastjórnin færi með samningsumboðið gagnvart öðrum strandríkjum en ráðherraráðið tæki endanlegar ákvarðanir um sameiginlega afstöðu aðildarríkjanna. Ísland tæki þátt í þeirri ákvörðun en færi ekki lengur eitt með samningsvald sitt.
Makríldeilan á ESB-umsóknarárunum 2009–2013 sýndi hvernig hagsmunir Íslands og aðildarríkja Evrópusambandsins fóru ekki alltaf saman. Ísland reisti kröfur sínar á breyttri útbreiðslu makrílstofnsins og stöðu sinni sem strandríki. Aðildarríki ESB vísuðu hins vegar til sögulegra veiða. Sá ágreiningur var milli ríkisstjórna, ekki aðeins milli Íslands og embættismanna í Brussel.
Þótt Ísland fengi sæti við ráðherraborð við aðild að ESB myndu ráðherrar annarra ríkja áfram gæta hagsmuna þjóða sinna í samræmi við leikreglur sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar. Þar eru ákvarðanir teknar af meirihluta og ekkert eitt ríki hefur sjálft forræði á samningi við ESB. Ísland yrði að lúta ákvörðun ráðherraráðsins en hefði ekki tök á að fara þá leið sem valin var 2010 að ákveða einhliða heildarkvóta fyrir íslensk skip.
Seta í ráðherraráðinu er í raun miklu veigaminna mál heldur en spurningin um hvort Íslendingar vilji áfram fara sjálfir með samningsforræði sitt sem strandríki. Það er ekki nóg að segja að Ísland fái sæti við borðið. Þetta snýst um hvort Íslendingar fari sjálfir með samningsforræði vegna auðlinda sinna eða ákveði að deila því með öðrum þar sem meirihlutinn ræður. Hvað vill ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur?
Á meðan beðið er eftir svari má benda á reynsluna á Nýfundnalandi, reynsluna af því þegar þjóð sem átti allt sitt undir fiskveiðum ákvað að flytja ákvörðunarvald um þá lífsbjörg í hendur annarra.