Ábyrgð utanríkisráðherra
Þetta mál varsett á dagskrá í krafti stjórnarsáttmálans og síðan afgreitt með hraðri meðferð á alþingi.Undanfarna daga og vikur hefur þessi sami svipur verið á öllu sem frá utanríkisráðherra kemur.
Á mánudaginn hefst utankjörfundaratkvæðagreiðsla um hvort halda eigi áfram viðræðum Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Það er stór ákvörðun um framtíðarstöðu Íslands í samfélagi þjóðanna. Þess vegna vaknar ein einföld spurning sem hefur fengið allt of litla athygli:
Myndi utanríkisráðherrann sjálfur samþykkja að taka ákvörðun um jafn mikilvægt mál á þeim forsendum sem ríkisstjórnin hefur lagt fyrir íslensku þjóðina?
Ég tel svarið vera nei.
Ég sat í ríkisstjórn í tæp þrettán ár. Af þeirri reynslu á ég erfitt með að trúa því að nokkrum ráðherra yrði liðið að leggja mál af þessari þýðingu fyrir ríkisstjórn með þeim hætti sem þetta mál hefur verið lagt fyrir þjóðina. Þegar ráðherrar kynna mál í ríkisstjórn eða fyrir þingflokkum fylgja þeim jafnan greinargóð minnisblöð, skýr markmið, lýsing á kostum og göllum, mat á áhrifum og skýrt yfirlit yfir ákvörðunarferlið. Nú hafa bæst við reglur um samráðsgátt stjórnvalda. Það væri talið ófullnægjandi að leggja stórmál fyrir ríkisstjórn án slíks undirbúnings.
Þetta mál var hins vegar sett á dagskrá í krafti stjórnarsáttmálans og síðan afgreitt með hraðri meðferð á alþingi.
Undanfarna daga og vikur hefur þessi sami svipur verið á öllu sem frá utanríkisráðherra kemur. Nýjasta dæmið er viðtal við hann á Vísi 23. júlí. Þar segir ráðherrann að kjósendur eigi að hafa álit meiri hluta utanríkismálanefndar að leiðarljósi við ákvörðun sína.
Það er athyglisverð ábending, því nefndarálitið segir ítarlegri sögu en oftast heyrist í opinberri umræðu. Þar kemur skýrt fram að hér er um að ræða framhald aðildarumsóknarinnar frá 2009, ekki nýtt umsóknarferli. Jafnframt er rifjað upp að alþingi samþykkti þá að ríkisstjórnin skyldi fylgja þeim sjónarmiðum og meginhagsmunum sem skilgreindir voru í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar árið 2009. Enn fremur segir að þær áherslur verði hafðar til hliðsjónar þegar samningsmarkmið verða endurmetin.
Í raun birtast okkur tvær ólíkar lýsingar á málinu. Annars vegar segir ráðherrann að hér sé einfaldlega verið að fara í viðræður til að sjá hvað Evrópusambandið hafi upp á að bjóða. Hins vegar vísar hann sjálfur kjósendum á nefndarálit um að hér sé verið að halda áfram sóknar- og samningsferli sem alþingi samþykkti árið 2009. Þjóðin á rétt á skýringu á þessari mótsögn áður en hún greiðir atkvæði.
Það er einmitt tilgangur upplýsingagjafar stjórnvalda fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu að gera kjósendum kleift að skilja hvaða umboð þeir eru raunverulega að veita.
Ef þjóðin er beðin um að heimila framhald umsóknarinnar frá 2009 á hún rétt á að vita hvað það er frá 2009 sem gildir enn, hverju ríkisstjórnin hyggst breyta og hvaða samningsmarkmið hún ætlar að leggja til grundvallar. Það er ekki nóg að segja, eins og ráðherrann gerir oftast, að fara eigi í viðræður og sjá hvað fáist út úr þeim.
Lýðræði felst ekki aðeins í því að þjóðin fái að kjósa. Það felst einnig í því að stjórnvöld leggi málið fyrir með þeim hætti að kjósendur geti tekið ákvörðun á sama upplýsta grundvelli og ráðherrar myndu sjálfir krefjast áður en þeir samþykktu mál í ríkisstjórn.
Pólitíska og stjórnskipulega ábyrgðin á því að rétt og málefnalega sé að öllu staðið hvílir á utanríkisráðherra. Undan henni verður ekki vikist.
Nú þegar atkvæðagreiðslan hefst situr þessi spurning eftir: Myndi utanríkisráðherrann sjálfur leggja jafnstórt mál og þetta fyrir ríkisstjórn og óska eftir ákvörðun á grundvelli þeirra gagna og með þeim skýringum sem nú hafa verið lagðar fyrir íslenska kjósendur? Ef svarið er nei er eðlilegt að spyrja: Hvers vegna ætti þjóðin að gera minni kröfur til undirbúnings þessa máls en ráðherra myndi gera sjálfur áður en hann legði slíkt mál fyrir ríkisstjórn Íslands til ákvörðunar?