Áfellisdómur landskjörstjórnar
Að öllu athuguðu er staðan í þessu máli nú þannig að það krefst ítarlegrar og róttækrar yfirferðar á pólitískum vettvangi og að því er framkvæmdina varðar. Áhætta tekin um ógildingu.
Í umsögn sem ég sendi utanríkismálanefnd alþingis vegna tillögu utanríkisráðherra um ESB-þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst segir:
„Af þessu leiðir að spurningin er ekki aðeins óskýr heldur er hún reist á rangri forsendu um stöðu málsins. Slík spurning getur ekki talist fullnægjandi grundvöllur fyrir upplýsta og lýðræðislega ákvörðun kjósenda.“
Meginniðurstaða umsagnar minnar er þessi:
„Með þeirri tillögu sem hér liggur fyrir er kjósendum boðið að taka afstöðu til máls sem hvorki er skýrt, nægilega vel undirbúið lögfræðilega né framkvæmanlegt innan gildandi stjórnarskrár. Tillagan stenst því ekki þau viðmið sem gerð eru til lýðræðislegra ákvarðana og getur ekki talist traustur grundvöllur fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu.“
Samkvæmt 66. gr. kosningalaganna átti utanríkisráðuneytið að leita umsagnar landskjörstjórnar um orðalag og framsetningu spurningarinnar sem lögð er fyrir kjósendur samkvæmt tillögu utanríkisráðherra.
Í greinargerð með tillögunni kemur fram að þessa ákvæðis hafi ekki verið gætt við undirbúning tillögunnar. Má af öllu ráða að tími til fullnægjandi undirbúnings hafi verið skammur, til dæmis var tillagan ekki lögð fram til kynningar í samráðsgátt stjórnvalda. Utanríkismálanefnd hlýtur að krefjast þess að öll gögn við gerð tillögunnar verði birt.
Fljótaskrift kemur nú höfundum tillögunnar í koll og í bakið á utanríkisráðherra sem leit á orðalagið sem pólitíska lausn innan stjórnarsamstarfsins. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra sagði í Morgunblaðinu 2. apríl þegar hún færði rök fyrir réttmæti spurningarinnar:
„Þar komum við aftur að kjarnanum. Tvennt getur verið rétt á sama tíma. Það er hægt að hafa efasemdir um Evrópusambandið og vilja engu að síður sjá hvaða samningur gæti legið fyrir.“
Frá blamannafundi þríeykis ríklisstjórnarinnar 10. apríl – síðasta blaðamannafundi fyrir áfellisdóm landskjörstjórnar (mynd: vefsíða stjórnarráðsins).
Landskjörstjórn er á öðru máli í umsögn sem hún sendi utanríkismálanefnd og birtist á vefsíðu alþingis 10. apríl. https://www.althingi.is/altext/erindi/157/157-2242.pdf
Landskjörstjórn bendir á að megintilgangur ESB-þjóðaratkvæðagreiðslunnar sé „að leita leiðsagnar þjóðarinnar um afstöðu hennar til þess hvort viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu eigi að fara fram, sbr. það sem segir í greinargerð hennar. Í ljósi þess telur landskjörstjórn að betur kunni að fara á því að spurning sú sem lögð verði fyrir kjósendur í þjóðaratkvæðagreiðslu verði orðuð með opnari hætti þannig að í henni felist ekki afstaða til stöðu viðræðna Íslands við Evrópusambandið.“
Landskjörstjórn gerir jafnframt athugasemd við að kjördagur sé ákveðinn 29. ágúst auk þess sem ráða má af umsögninni að hún telji svigrúm til þeirrar kynningar sem hún á að sinna lögum samkvæmt of þröngt.
Að öllu athuguðu er staðan í þessu máli nú þannig að það krefst ítarlegrar og róttækrar yfirferðar á pólitískum vettvangi og að því er framkvæmdina varðar. Sé ekki farið að ábendingum landskjörstjórnar er tekin sú áhætta að allt ferlið verði dæmt ógilt eftir kæru frá þeim sem telja að formreglna hafi ekki verið gætt. Þá endurtæki sagan sig frá því að hæstiréttur ógilti kosningarnar til stjórnlagaþings.