Vafasöm spurning um ESB-viðræður
Orðalagið „halda áfram viðræðum“ gefur til kynna að ferli sem í raun var stöðvað fyrir rúmum áratug og síðan formlega aflagt sé enn til staðar og bíði aðeins þess að vera tekið upp að nýju.
Þjóðaratkvæðagreiðslur eru reistar á einfaldri forsendu: kjósendur verða að vita nákvæmlega til hvers atkvæði þeirra leiðir.
Þegar rætt er um fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026 um aðildarviðræður við ESB verður að beina athyglinni að orðalagi spurningarinnar. Þar birtist veikleiki sem bæði hefur lagalega og pólitíska þýðingu.
Spurningin frá ríkisstjórninni er þessi: „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“
Við fyrstu sýn virðist spurningin einföld og auðskilin en þegar betur er að gáð vakna efasemdir um hvort orðalagið lýsi raunverulegri stöðu málsins. Orðalagið „halda áfram viðræðum“ gefur til kynna að viðræður standi yfir en hafi aðeins verið stöðvaðar tímabundið. Staðan er þó allt önnur.
Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið voru stöðvaðar árið 2013. Tveimur árum síðar, árið 2015, tilkynntu íslensk stjórnvöld að Ísland teldi sig ekki lengur umsóknarríki að ESB og Evrópusambandið tók landið þá af lista umsóknarríkja í stækkunarferli sambandsins. Það eru því engar viðræður nú í gangi sem hægt er að „halda áfram“.
Ef meirihluti kjósenda svaraði spurningunni játandi myndi það ekki fela í sér að viðræður héldu áfram þar sem frá var horfið árið 2013. Ríkisstjórn Íslands myndi í raun óska eftir því við Evrópusambandið að hefja aðildarviðræður að nýju.
Slíkt skref er ekki einhliða ákvörðun Íslands. Til þess þarf samþykki 27 aðildarríkja Evrópusambandsins á svonefndri ríkjaráðstefnu þar sem ákveðið er hvort aðlögunarviðræður skuli hefjast og á hvaða grundvelli.
Þjóðaratkvæðagreiðslan myndi því fyrst og fremst veita ríkisstjórninni pólitískt umboð til að sækjast eftir slíkum viðræðum.
Í leiðbeiningum Feneyjanefndar Evrópuráðsins um þjóðaratkvæðagreiðslur er lögð áhersla á að spurningar eigi ekki aðeins að vera skýrar heldur einnig að endurspegla raunverulega stöðu máls sem um er spurt.
Þar liggur vandinn við orðalagið „halda áfram viðræðum“. Það gefur til kynna að ferli sem í raun var stöðvað fyrir rúmum áratug og síðan formlega aflagt sé enn til staðar og bíði aðeins þess að vera tekið upp að nýju.
Utanríkisráðuneytið tekur ekki af skarið um þetta atriði á upplýsingasíðunni sem það hefur opnað vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Þar er birtur tvíræður texti sem staðfestir í raun að ekki liggur fyrir með skýrum hætti hvað já-niðurstaða í atkvæðagreiðslunni myndi fela í sér. Ráðuneytið stóð þó sjálft að því að Ísland var tekið af stækkunarlista ESB árið 2015. Þögn þess um bréfin sem þá gengu á milli íslenskra stjórnvalda og ESB er ámælisverð. Hún er vísvitandi liður í opinberri blekkingarstarfsemi. Ráðuneytið er ekki óhlutdrægt.