Utanríkisráðuneytið liggur á gögnum
Til að unnt sé að grandskoða allt sem gerðist við slit íslensku ríkisstjórnarinnar á viðræðunum við ESB í mars 2015 er óhjákvæmilegt að utanríkisráðuneytið leggi gögn málsins á borðið.
Tvær þingnefndir, utanríkismálanefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, fjalla nú um tillögu utanríkisráðherra um ESB-þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026. Á vefsíðu alþingis segir að sendar hafi verið út 252 beiðnir um umsagnir og 37 hafi borist en skilafrestur var til þriðjudagsins 7. apríl.
Í umsögnunum er ekkert gefið fyrir þá kenningu utanríkisráðherra að tillagan snúist ekki um aðildina heldur viðræður um aðild. Kenningin er notuð í stjórnarsamstarfinu til að komast hjá ágreiningi um raunverulega viðfangsefnið, ESB-aðildina. Flokkur fólksins segist vera eindregið á móti aðild en ráðherrar hans og þingmenn eru hlynntir viðræðum um aðild ef marka má nýleg ummæli Ragnars Þórs Ingólfssonar félagsmálaráðherra.
Að tvær þingnefndir fjalli um málið helgast væntanlega af því að utanríkismálanefnd eigi að grandskoða pólitísku hliðina en stjórnskipunar- og eftirlitsnefndin að huga að framkvæmdinni sem er í höndum landskjörstjórnar. Á þessu stigi hvílir meiri ábyrgð á þeim sem fjalla um sjálfa framkvæmd atkvæðagreiðslunnar en þeim sem líta á pólitísku myndina. Atkvæðagreiðslan er ógildanleg sé ekki rétt að öllu staðið.
Athyglisvert er að sjá hve léttilega sumir álitsgjafar skauta með hraði fram hjá því sem gerðist í mars og apríl 2015 þegar ráðherraráð ESB strikaði Ísland af listanum yfir umsóknarríki þótt framkvæmdastjórn ESB héldi okkur enn á umsóknarskrá sinni.
Ég er þeirrar skoðunar að fá verði að nýju samhljóða samþykkt ráðherraráðs ESB til að viðræður hefjist verði það samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Aðrir umsagnaraðilar láta eins og samþykkt ráðherraráðsins sé þegar fyrir hendi. Í greinargerð með tillögu utanríkisráðherra segir að útfærsla þess sem gerðist ef já-ið sigraði „yrði samkomulagsatriði milli Íslands og ráðs ESB sem er skipað aðildarríkjunum“. Þá „kæmu íslensk stjórnvöld þeirri ósk þjóðarinnar á framfæri við ESB. Framhald viðræðna yrði síðan staðfest á formlegri ríkjaráðstefnu milli Íslands og aðildarríkja ESB.“ Þarna er gert ráð fyrir að öll ESB-ríkin kæmu að ákvörðun um framhaldið, ekkert gerðist sjálfkrafa.
Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra á alþingi vorið 2015 (mynd: mbl/is Styrmir Kári).
Gunnar Bragi Sveinsson var utanríkisráðherra í mars 2015 og tilkynnti ráðherraráði ESB bréflega 12. mars að ríkisstjórn Íslands sliti öllum viðræðum við Evrópusambandið.
Í umsögn um þingsályktunartillöguna nú segir Gunnar Bragi að fyrir rúmu ári hafi hann óskað eftir öllum gögnum frá utanríkisráðuneytinu varðandi aðildarumsóknina og lúkningu hennar á þeim tíma þegar hann var utanríkisráðherra. Óskaði hann eftir öllum minnisblöðum, tölvupóstum o.þ.h. sem fóru á milli embættismanna ESB og embættismanna Íslands.
Þrátt fyrir ábyrgð hans á þessum málum í ráðuneytinu neitar utanríkisráðuneytið að afhenda honum gögnin. Nú hefur lögmaður hans krafist gagnanna.
Til að unnt sé að grandskoða allt sem gerðist við slit íslensku ríkisstjórnarinnar á viðræðunum við ESB í mars 2015 er óhjákvæmilegt að utanríkisráðuneytið leggi gögn málsins á borðið. Án þeirra er útilokað fyrir þjóðina að taka upplýsta ákvörðun. Hvað vill utanríkisráðuneytið fela?