Undirrót uppgjafarstefnu
Er ekki vænlegra að endurskilgreina verksvið varnarmálaskrifstofu, greina á milli alþjóðasamskipta og varnarverkefna á heimavelli og færa þau með forsetaúrskurði til dómsmálaráðuneytisins?
Frá upphafi hefur verið ljóður á þingsályktunartillögu utanríkisráðherra um varnar- og öryggismál að forðast er að ræða framlag okkar Íslendinga sjálfra til eigin varna. Í upphaflegri tillögu ráðherrans var talað í óljósum orðum um einhverja nýja „einingu“ innan utanríkisráðuneytisins eða undir forsjá þess án þess að skýrt væri hvað í orðinu fælist.
Í sameiginlegu áliti utanríkismálanefndar alþingis um tillöguna er öllum slíkum óljósum hugrenningum ýtt til hliðar. Nefndin vill að hugað sé að gerð öryggismálalaga og betri umgjörð um starfsemi þeirra innlendu stofnana sem gæta öryggis borgaranna en þar eru lögregla og landhelgisgæslan í fremstu röð.
Sérsveitarmenn RLS að störfum (mynd: mbl.is/Eggert Jóhannesson).
Arnór Sigurjónsson, fyrrv. embættismaður í utanríkisráðuneytinu og yfirmaður varnarmálaskrifstofu þess, birtir í dag (2. febrúar) grein á Vísi í tilefni af afgreiðslu utanríkismálanefndar. Fyrirsögn greinarinnar er: Varnarstefna uppgjafar – hvað ef íslenska handboltalandsliðið hugsaði svona?
Arnór hefur fært rök fyrir að hér verði komið upp íslenskum her. Rökin hafa ekki haft nægilegan hljómgrunn þegar til ákvarðana kemur.
Í grein sinni bendir Arnór á að nú geti lögregla og landhelgisgæslan ekki sinnt lögbundnu hlutverki „á fullnægjandi hátt“. Þá verði að segja það „hreint út“ ef íslenska lögreglan og landhelgisgæslan eigi að hafa „formlegt hlutverk í vörnum landsins, t.d. með vopnaðri varðgæslu við varnarmannvirki og mikilvæga innviði“. Boði varnarstefnan það verði „að skilgreina lagaheimildir, þjálfun, vopnabúnað og stjórn ásamt því hverjir eigi að gera hvað, sérstaklega ef það leiðir til vopnaðra átaka við erlenda árásarmenn með tilheyrandi mannfalli“.
Hér vilja stjórnmálamenn einfaldlega ekki horfast í augu við staðreyndir af þessu tagi. Starfsmönnum fjölgar mikið á varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins. Verkefni þeirra snúa lögum samkvæmt öll að alþjóðasamskiptum en ekki að skipulagi aðgerða innan lands. Þau verkefni eru á ábyrgð dómsmálaráðuneytisins.
„Yfirstjórn varna á Íslandi er óskýr,“ segir Arnór réttilega. Utanríkisráðherra fari með yfirstjórn öryggis- og varnarmála á Íslandi, en dómsmálaráðherra stýri þeim stofnunum sem gætu verið fyrstu viðbragðsaðilar ef Ísland yrði fyrir óvæntri eða skyndilegri árás. Það sé brýnt að boðleiðir yfirstjórnar séu skýrar og að það ríki enginn vafi á ákvarðanatöku, fyrirmælum eða ábyrgð. Hann spyr: „Af hverju er utanríkisráðuneytið ekki endurskírt sem Utanríkis- og varnarmálaráðuneyti ef undirstrika á ábyrgðarkeðju íslenskra varna í stjórnkerfinu og hlutverk þessa fagráðuneytis?“
Vill alþingi að þessi leið sé farin? Er ekki vænlegra að endurskilgreina verksvið varnarmálaskrifstofu, greina á milli alþjóðasamskipta og varnarverkefna á heimavelli og færa þau með forsetaúrskurði til dómsmálaráðuneytisins? Annað eins hefur nú gerst á undanförnum árum við tilfærslur í stjórnarráði Íslands.
Þegar þetta er sagt rísa diplómatarnir upp til varnar sínu ráðuneyti og ekkert gerist. Þar er líklega undirrót uppgjafarstefnunnar að finna. Ráðherrum og embættismönnum þeirra hefur verið ofraun að greiða úr þessari flækju og ekkert gerist. Alþingismenn verða að fá sérfróða aðila til að gera tillögur til úrbóta.