Stjórnarskráin vörn gegn ESB-aðild
Stjórnarskránni verður ekki breytt nema breytingin sé samþykkt á tveimur þingum með alþingiskosningum á milli þinganna. Þessi varnarákvæði stjórnarskrárinnar eru einnig vörn gegn aðild að ESB.
Í umræðunni um aðild Íslands að Evrópusambandinu er talað eins og málið ráðist af einni spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er rangt. Málið ræðst af skýrum pólitískum þáttum.
Í fyrsta lagi stjórnarskráin. Aðild að Evrópusambandinu felur í sér framsal ríkisvalds. Það verður ekki gert án skýrrar stjórnarskrárheimildar. Þetta er ekki formsatriði sem má geyma til loka ferlisins. Þetta er raunverulegur þröskuldur.
Í öðru lagi getur Evrópusambandið ekki leyft sér að gera minni kröfur til Íslands en annarra ríkja sem sækja um aðild. Slíkt yrði fordæmi sem önnur umsóknarríki myndu nýta sér. Þess vegna verður þrýstingur á að Ísland sýni fram á skýrar stjórnskipulegar forsendur frá upphafi.
Í þriðja lagi ræðst aðild ekki í Reykjavík heldur í höfuðborgum aðildarríkjanna. Í leiðtogaráði ESB gildir reglan um einróma samþykki. Eitt ríki getur hindrað að Ísland verði viðurkennt sem aðildarkandidat. Ef íslensk stjórnvöld ætla sér í alvöru að hefja aðlögunarviðræður nægir ekki að vísa til vilja þjóðarinnar. Þá þarf að afla stuðnings meðal ESB-ríkjanna.
Þetta þýðir: Forsætisráðherra Íslands verður að hefja skipulagða pólitíska sókn í höfuðborgum allra 27 aðildarríkja sambandsins og tryggja að þar sé vilji til að taka Ísland inn. Ráðherrann fær ekki stuðning við það nema sýnt sé fram á að skýrt umboð til aðlögunarviðræðna liggi fyrir, þar á meðal í íslenskum stjórnlögum.
Í stjórnartíð Jóhönnu Sigurðardóttur 2009-2013 var sótt um aðild að ESB á sama tíma og atlaga var gerð að lýðveldisstjórnarskránni. Viðmælendum íslenskra stjórnvalda var ljóst að unnið væri að því að fá stjórnarskrárheimild til aðildar. Hvort tveggja rann hins vegar út í sandinn, tilraunin til að breyta stjórnarskránni og viðræðurnar við ESB.
Í stjórnarskránni eru ákvæði henni til varnar. Stjórnarskránni verður ekki breytt nema breytingin sé samþykkt á tveimur þingum með alþingiskosningum á milli þinganna. Þessi varnarákvæði stjórnarskrárinnar eru einnig vörn gegn aðild að ESB.
Stjórnarskrárgjafinn, alþingi, verður að tryggja að í stjórnarskránni sé heimild til að framselja þá hluta ríkisvaldsins sem nauðsynlegt er vegna ESB-aðildar.
Engin merki eru um neina heimavinnu á vegum ríkisstjórnarinnar vegna þessa þáttar ESB-aðildarinnar. Reynslan frá stjórnarskrárbröltinu á vegum Jóhönnu Sigurðardóttur sannaði það sem löngu var vitað að breyting á stjórnarskránni verður ekki samþykkt á alþingi án víðtæks stuðnings. Hann er ekki og verður seint fyrir hendi vegna ESB-aðildar.
Eitt er að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna sem var slitið og segja þá andstæðinga lýðræðis og vilja þjóðarinnar sem benda á þennan alvarlega ágalla. Annað er að neita að viðurkenna að stjórnarskráin setji efni atkvæðagreiðslunnar skorður og hafna því að þann þröskuld verði að fjarlægja.
Í 47. gr. stjórnarskrárinnar segir að sérhver nýr þingmaður skuli vinna drengskaparheit að stjórnarskránni, þegar er kosning hans hafi verið tekin gild. Hann skuli með öðrum orðum heita því að virða stjórnarskrána. Hvernig ætla þeir að gera það í ljósi ófullburða tillögu ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslu?