Léttvæg leiðsögn vegna ESB
Það er undarlegt að Vilborg Ása kjósi að gera lítið úr athugasemdum landskjörstjórnar við orðalag spurningarinnar sjálfrar. Þar er ekki um aukaatriði að ræða heldur grundvallaratriði í lýðræðislegu ferli.
Umræða um þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst hefur að nokkru snúist um hvort ástæða sé til að óttast að ferlið sem felst í því að „halda áfram viðræðum“ við Evrópusambandið sé óafturkræft. Vilborg Ása Guðjónsdóttir, alþjóðastjórnmálafræðingur og fyrrverandi verkefnastjóri Evrópuvefs HÍ, segir á vefsíðunni visir.is 19. apríl að svo sé ekki; breytingar sem alþingi geri megi ávallt taka til baka.
Í þessu sjónarmiði felst að aðlögunin sem fylgir því að ræða um aðild við ESB sé ekki óafturkræf fari svo að lokum að aðild verði hafnað. Þetta er enn eitt innleggið í furðulegu umræðurnar um kröfur ESB til umsóknarríkis. Þessar kröfur eru skráðar í umsóknarreglum ESB. Málið snýst ekki um þær, við breytum þeim ekki. Minnkar aðild okkar að EES aðlögunarkröfurnar á umsóknarstiginu? Þarf virkilega þjóðaratkvæðagreiðslu til að fá úr því skorið?
Skjámynd af visir.is
Það er undarlegt að Vilborg Ása kjósi að gera lítið úr athugasemdum landskjörstjórnar við orðalag spurningarinnar sjálfrar. Þar er ekki um aukaatriði að ræða heldur grundvallaratriði í lýðræðislegu ferli: að kjósendur viti með skýrum hætti um hvað þeir eru spurðir og á hvaða forsendum.
Landskjörstjórn gegnir ekki aðeins tæknilegu hlutverki við framkvæmd kosninga. Hún hefur lögskipaða stöðu sem umsagnaraðili um framkvæmd þeirra og ber jafnframt ábyrgð á kynningu og trausti á ferlinu. Athugasemdir hennar snúa að skýrleika, hlutlægni og lagastoð spurningarinnar. Að víkja þeim til hliðar án efnislegrar umfjöllunar eins og Vilborg Ása gerir er því ekki fræðilegt framlag heldur afstaða.
Þetta verður enn ljósara þegar litið er til alþjóðlegra viðmiða. Samkvæmt leiðbeiningum Feneyjanefndarinnar skulu spurningar í þjóðaratkvæðagreiðslum vera skýrar, einhlítar og reistar á raunverulegum lagalegum aðstæðum. Kjósendur eiga að geta séð fyrir sér hvaða afleiðingar fylgja já eða nei. Ef deilt er um hvort viðræður séu í raun í bið eða þeim hafi verið slitið, verður orðalagið „halda áfram“ ekki tæknilegt atriði heldur efnislegt.
Reynslan af íslenskri réttarframkvæmd hnígur til sömu áttar. Hæstiréttur felldi 2011 kosningu til stjórnlagaþings úr gildi vegna annmarka á framkvæmd. Þar var undirstrikað að form og framkvæmd kosninga verða að standast strangar kröfur. Það er ekki valkvætt að uppfylla þær.
Í þessu ljósi er ekki nægjanlegt að beina sjónum að því hvort aðlögun að regluverki Evrópusambandsins sé afturkræf eða ekki. Ef spurningin sem lögð er fyrir kjósendur á sér ekki skýra stoð í raunveruleikanum veikist réttmæti niðurstöðunnar – hver sem hún verður.
Fræðimenn gegna mikilvægu hlutverki í opinberri umræðu. Þeir hafa fullt frelsi til að halda fram sjónarmiðum. Þegar þeir koma fram sem skýrendur eða leiðbeinendur fyrir kjósendur er þess hins vegar að vænta að öll óvissa sé viðurkennd og að rök ólíkra aðila séu tekin alvarlega. Óhlutdrægni felst ekki í því að hafna rökum, heldur í því að vega þau og meta.
Ef ekki á að treysta mati landskjörstjórnar á skýrleika og hlutlægni spurningarinnar, hvaða viðmið eiga þá að gilda? Ábyrgðin á því að tryggja að kjósendur séu ekki spurðir með vísan til óljósrar eða umdeildrar stöðu verður að vera skýr.
Hugmyndafræðingur Viðreisnar hefur krafist þess að landskjörstjórn verði vikið til hliðar vegna umsagnar sinnar og nú kemur sérfræðingur og segir landskjörstjórn vekja máls á „aukaatriði“ í ítarlega rökstuddri umsögn sinni.
Full ástæða er til að vara við hættunni á því að ríkisstjórnin, stuðningsmenn hennar og ráðgjafar utan þings standi þannig að öllum undirbúningi þjóðaratkvæðagreiðslunnar að niðurstaðan verði upphaf nýrra deilna og jafnvel krafna um ógildingu.