Landskjörstjórn kemur til sögunnar
Landskjörstjórn verður að staðfesta á ótvíræðan hátt að orðalag spurningarinnar og allt sem varðar kosninguna standist þau viðmið sem almennt eru viðurkennd við þjóðaratkvæðagreiðslur.
Fyrri umræðu um þingsályktunartillögu ríkisstjórnarinnar um ESB-þjóðaratkvæðagreiðsluna lauk að kvöldi mánudagsins 16. mars og í dag ákveða þingmenn væntanlega að vísa tillögunni til meðferðar til nefndar.
Það er umhugsunarefni hvort tillagan eigi alfarið heima í utanríkismálanefnd þar sem kynning málsins og atkvæðagreiðsla verður á ábyrgð landskjörstjórnar sem starfar stjórnarfarslega á verksviði dómsmálaráðherra en allsherjar- og menntamálanefnd fjallar um stjórnarfarsmálefni dómsmálaráðuneytis.
Landskjörstjórn gegnir lykilhlutverki við framkvæmd atkvæðagreiðslunnar. Utanríkisráðherra lét undir höfuð leggjast að fara að lögum þegar ekki var haft samráð við landskjörstjórn við smíði spurningarinnar sem ætlunin er að leggja fyrir kjósendur 29. ágúst 2026.
Landskjörstjórn.
Í stað þess að fara að lögum um þetta efni segir í greinargerð með tillögu utanríkisráðherrans að „eðlilegt“ sé að lögbundna samráðið „fari fram sem hluti af þinglegri meðferð þessarar tillögu í nefnd“.
Það er ekkert „eðlilegt“ við það að ráðherra og ráðuneyti hans brjóti lög með þessum hætti. Meðferð í þingnefnd, hver sem hún verður, kemur ekki í stað lagaskyldu ráðherrans. Á hinn bóginn viðurkennir ráðuneytið að orðalag spurningarinnar verði ekki endanlega ákveðið fyrr en málið fær afgreiðslu í þingnefnd í samráði við landskjörstjórn. Úrskurða verður á þingi hvort þingnefndin eigi ekki að vera allsherjar- og menntamálanefnd.
Af fréttum um þingumræðurnar verður ekki ráðið hvort einhver ræðumanna hafi vakið máls á þessu álitaefni. Það er hins vegar einmitt meginhlutverk þingmanna við meðferð mála í nefndum að huga að lögmæti og atriðum sem tryggja að það sé fyrir hendi. Þótt sumir þingmenn líti á slíkt sem tæknileg viðfangsefni eru það einmitt misfellur af því tagi sem kunna að ráða úrslitum um hvort kosningin sjálf er lögmæt. Á þetta reyndi einmitt þegar hæstiréttur sagði kosninguna til stjórnlagaþings ógilda í janúar 2011.
Í greinargerðinni með tillögunni segir að landskjörstjórn muni „á grundvelli 52. gr. kosningalaga standa fyrir víðtækri kynningu á málefninu í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar“.
Þetta getur landskjörstjórn ekki gert nema hún staðfesti á ótvíræðan hátt að orðalag spurningarinnar og allt sem varðar kosninguna standist þau viðmið sem almennt eru viðurkennd við þjóðaratkvæðagreiðslur. Í því efni getur kjörstjórnin farið í smiðju til sérfræðinga Feneyjanefndar Evrópuráðsins og sérfræðinga Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu sem sérhæfa sig í eftirliti með framkvæmd kosninga. Þeir fylgdust til dæmis með framkvæmd Brexit-þjóðaratkvæðagreiðslunnar í Bretlandi árið 2016.
Með atkvæðagreiðslunni á þinginu í dag og vísan tillögunnar til nefndar missir ríkisstjórnin forræði málsins enda er hún ekki óhlutdræg. Örvænting, pirringur ef ekki reiði einkenndi ráðherrana Kristrúnu Frostadóttur og Ingu Sæland í óundirbúnum fyrirspurnum á alþingi mánudaginn 16. mars. „Þessi umræða er farin að snúast um eitthvað allt annað en hún átti að snúast um,“ sagði Kristrún í þingsalnum og staðfesti að hún hefði misst tökin. Málið snýst um aðild að ESB.