Ráðherrar flækja málið
Við blasir að ráðherrarnir eru svo sjálfhverfir að þeir missa sjónar á hverju ríkisstjórnin hefur hrundið af stað.
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hafa nú setið fyrir svörum í utanríkismálanefnd alþingis vegna tillögunnar um ESB-þjóðaratkvæðagreiðslu frá utanríkisráðherra.
Virðist svo sem nefndin ætli að láta þar við sitja við fyrirkall á ráðherrum til að skýra stjórnarstefnuna í málinu. Meirihluti nefndarinnar sem ræður fyrirkallinu hefur greinilega ákveðið að ekki sé þörf á að kalla formann þriðja stjórnarflokksins, Ingu Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, fyrir nefndina. Er óskiljanlegt að fulltrúi Flokks fólksins í nefndinni hafi ekki krafist þess að þjóðin fengi að kynnast afstöðu formanns síns í opinni útsendingu frá alþingi. Þingmönnum Flokks fólksins virðist innprentað í stjórnarsamstarfinu að þeir eigi að hafa hægt um sig og fara að vilja Heimis Más Péturssonar, kommissara Samfylkingarinnar í yfirstjórn Flokks fína fólksins.
Kristrún Frostadóttir á fundi utanríkismálanefndar alþingis 27. apríl 2026 (mynd: mbl, Eggert Jóhannesson).
Undanfarin ár, í stjórnarandstöðu, hefur Inga Sæland sýnt mun meiri áhuga á ESB-málum en Þorgerður Katrín eða Kristrún. Inga hefur sex sinnum flutt tillögu á alþingi um að þingið samþykki að afturkalla ESB-umsóknina frá 2009 og afmá hana þar með örugglega og endanlega.
Meirihluti utanríkismálanefndar óttast að komi Inga Sæland fyrir nefndina opinberist ágreiningur innan ríkisstjórnar um ESB-aðild og þá blasi skýrar við en ella hve fráleitt þetta mál er allt saman.
Það þarf ekki Ingu til að opinbera ágreininginn. Í svörum sínum voru forsætisráðherra og utanríkisráðherra ósamstiga í afstöðu sinni til skyldunnar til að hlíta Evrópurétti innan ramma viðræðna við ESB. Skyldan er ótvíræð þótt utanríkisráðherra gæli við annað til heimabrúks. Forsætisráðherra var raunsærri.
Skyldan til að virða Evrópuréttinn er ekki aðeins ótvíræð í viðræðum við ESB, innan ESB hefur alþingi svo ekkert val. ESB getur sett lög hér hvort sem alþingi líkar betur eða verr.
Eftir heimsókn ráðherranna til utanríkismálanefndar er staða málsins óljósari. Utanríkisráðherra greip til gamalla takta og sagði við stjórnarandstöðuna: Gerum þetta saman. Að loknum viðræðum gæti þjóðin hafnað aðildarsamningi við ESB. Þá gæti stjórnarandstaðan bara sagt: „Heyrðu, þessi kerling hér, hún var bara alltaf með allt vitlaust fyrir sér.“ Svo kom forsætisráðherrann og sagði: „Ég mun aldrei leggja til samning inn í síðari þjóðaratkvæðagreiðslu sem ég hef ekki trú á að treysti fullveldi okkar, sjálfstæði og efnahagslega hagsmuni til lengri tíma.“
Við blasir að ráðherrarnir eru svo sjálfhverfir að þeir missa sjónar á hverju ríkisstjórnin hefur hrundið af stað. Hún hefur hafið kostnaðarsamt ferli til að kalla þjóðina að kjörborðinu um framtíð sína í bráð og lengd. Spurningin sem lögð er fram er of óljós að mati sérfróðra, enginn viti hvað gerist segi þjóðin já. Ráðherrarnir vita það ekki sjálfir og tala út og suður, helst um sjálfa sig.
Þjóðaratkvæðagreiðslan er ráðgefandi fyrir alþingi og bindur ekki hendur þingmanna. Þeir geta eftir atkvæðagreiðsluna ákveðið að ekki verði lengra haldið, hver sem niðurstaðan verður eða hver sem afstaða einstakra ráðherra er. Framganga ráðherra eykur líkur á að alþingi telji atkvæðagreiðsluna marklausa.