Vanbúið Schengen-áritanafrumvarp
Morgunblaðið, laugardagur 21. mars 2026.
Þegar þingnefndarálit og breytingartillögur við frumvarp utanríkisráðherra um vegabréfsáritanir eru skoðaðar vaknar óhjákvæmilega spurningin: Hvers vegna var frumvarpið yfirleitt lagt fram?
Markmið frumvarpsins var að laða fleiri erlenda ferðamenn inn á Schengen-svæðið og auka með því tekjur ríkissjóðs. Þessi sérkennilega aðferð til að bæta hag ríkisins var alls ekki gallalaus. Það blasir við þegar álit þingnefnda birtast nú í mars.
Í upphaflegri gerð frumvarpsins var lagt til að færa alla framkvæmd vegabréfsáritana frá dómsmálaráðuneyti til utanríkisráðuneytis. Breytingin er ekki tæknileg heldur snertir kjarna Schengen-samstarfsins.
Vegabréfsáritanir eru órjúfanlegur hluti af landamæra- og útlendingamálum, eins og dómsmálaráðuneytið áréttar í umsögn sinni um frumvarpið. Þar með snerta þær beint öryggi ytri landamæra og innra öryggi Schengen-svæðisins.
Þrátt fyrir þetta var lagt upp með að tveir ráðherrar færu með ábyrgð á sama málaflokki: annar mótaði stefnu um öryggi og landamæri, hinn tæki ákvarðanir um útgáfu áritana. Þetta fyrirkomulag hlýtur að kalla á togstreitu milli ólíkra sjónarmiða, þar sem annars vegar er horft til öryggis en hins vegar til afkasta og þjónustu.
Þessi togstreita birtist skýrt í markmiðum frumvarpsins eins og þau voru sett fram. Þar var beinlínis gert ráð fyrir að auka mætti útgáfu áritana til að mæta eftirspurn og afla ríkissjóði aukinna tekna. Það er óvenjuleg aðferð nú á tímum í Schengen-samhengi. Þar hefur megináhersla síðustu ára verið á að styrkja ytri landamæri og herða eftirlit. Það er því ekki að ástæðulausu að meiri hluti utanríkismálanefndar taldi sig knúinn til að fella þetta markmið brott.
Breytingartillögur meiri hlutans ná þó lengra. Sé einstaklingi sem sækir um áritun hafnað getur hann samkvæmt Schengen-reglum kært höfnunina til æðra stjórnvalds. Í frumvarpinu var ekki gert ráð fyrir sjálfstæðri kæruleið heldur að utanríkisráðuneytið færi með ákvörðun og endurskoðun mála. Nú er lagt til að skipa sérstaka úrskurðarnefnd.
Breytingin sýnir að upphafleg tillaga utanríkisráðuneytisins stóðst ekki grundvallarkröfur Schengen-regluverksins. Þar var vegið að réttarstöðu umsækjenda í ósamræmi við reglurnar. Hitt er síðan óskiljanlegt hvers vegna má ekki styðjast við það kæruferli sem fyrir hendi er, einfalda það og grisja biðlista eins og nú á að gera.
Meiri hluti utanríkismálanefndar treysti sér á hinn bóginn ekki til að virða alvarleg andmæli embættis ríkislögreglustjóra við ákvæði frumvarpsins um útvistun áritunarverkefna til einkaaðila. Heimildir til að fela einkaaðilum móttöku umsókna, vörslu gagna og skráningu lífkenna voru taldar of rúmar. Enn alvarlegra væri að með þessu gæti meðferð viðkvæmra persónuupplýsinga færst út fyrir lögsögu Íslands og Evrópu, til ríkja þar sem hvorki giltu íslensk né evrópsk persónuverndarlög. Embættið varaði sérstaklega við hættu á „bakdyraaðgangi“ að viðkvæmum tölvukerfum íslenskra stjórnvalda og Schengen-samstarfsins. Þegar æðsta lögregluyfirvald landsins varar við slíkri hættu er ekki lengur um stjórnsýslulegt álitaefni að ræða heldur grundvallaröryggismál á Schengen-svæðinu.
Við þetta bætist að bæði dómsmálaráðuneytið og ríkislögreglustjóri benda á að frumvarpið taki ekki nægilegt tillit til innleiðingar nýrra evrópskra kerfa, ETIAS og EES, sem mynda stafrænan ramma um eftirlit og öryggi á ytri landamærum. Það eitt og sér hefði átt að nægja til að fresta málinu.
Minni hluti utanríkismálanefndar tekur í áliti sínu undir þessar áhyggjur og bendir á að frumvarpið sé á skjön við þá þróun sem sjá megi í nágrannalöndum, þar sem áhersla sé lögð á aukið öryggi fremur en fjölgun áritana. Þá er einnig gagnrýnt að málið hafi verið flutt án samráðs við embætti ríkislögreglustjóra og síðan rekið áfram með miklum hraða án allra nauðsynlegra umsagna. Minni hlutinn vill að málinu verði vísað frá alþingi.
Þegar litið er til þess að hverfa þurfti frá meginmarkmiði frumvarpsins, breyta kærukerfi þess í grundvallaratriðum og skýra verkaskiptingu ráðherra eftir á, liggur fyrir að málið var illa úr garði gert. Við þetta bætast síðan alvarlegar athugasemdir dómsmálaráðuneytis, ríkislögreglustjóra og minni hluta nefndarinnar um öryggi, samræmi og vinnubrögð.
Dómsmálaráðherra sagði í grein í Morgunblaðinu 19. mars að gripið hefði verið til aðgerða til að styrkja landamæraeftirlit, meðal annars með því að skylda flugfélög til að afhenda farþegalista. Þessi áhersla á yfirsýn og öryggi við landamæri fellur ekki að markmiðinu um að fjölga áritunum og færa framkvæmd þeirra til annars ráðuneytis. Áritanafrumvarpið er alls ekki reist á skýrum og samræmdum forsendum.
Íslendingar leggja sitt af mörkum til innra öryggis í Evrópu með aðild sinni að Schengen-svæðinu, sem og til ytri landamærastjórnunar, einkum með þátttöku í Frontex, landamærastofnun Evrópu, segir í samstarfsyfirlýsingu um öryggis- og varnarmál við ESB sem utanríkisráðherra ritaði undir í Brussel 18. mars. Virðingarleysið sem utanríkisráðuneytið sýnir sjónarmiðum lögregluyfirvalda með áritunarfrumvarpinu fellur ekki að þessari yfirlýsingu.
Vegna mála sem snerta landamæraöryggi og alþjóðlegar skuldbindingar Íslands verður að gera þá kröfu að tillögur til breytinga séu reistar á traustum lagalegum og stjórnsýslulegum grunni með öryggi lands og þjóðar að leiðarljósi. Það á ekki við um áritunarfrumvarpið.