Umboð án markmiða
Morgunblaðið, laugardagur 25. júlí 2026
Atkvæðagreiðsla utan kjörfundar vegna ESB-málsins hefst mánudaginn 27. júlí. Frá þeim degi getum við svarað hvort hefja eigi á ný viðræður um aðild Íslands að Evrópusambandinu.
Þegar fyrstu atkvæðin verða greidd hefur þó ekki verið kynnt hvaða markmið ríkisstjórnin hefur sett sér í viðræðunum. Engin formleg samningsafstaða liggur fyrir. Engar lágmarkskröfur hafa verið samþykktar. Ekki hefur heldur verið skýrt við hvaða aðstæður íslensk stjórnvöld myndu slíta viðræðum og segja: Hingað og ekki lengra.
Þetta er lýsing sem er reist á opinberu og lögbundnu kynningarefni landskjörstjórnar. Þar segir að formleg samningsafstaða Íslands á einstökum sviðum verði mótuð ef viðræður hefjast að nýju.
Kjósendur eru með öðrum orðum beðnir um að veita ríkisstjórninni umboð áður en þeir fá vitneskju um hvernig hún hyggst nota það.
Viðreisn og aðrir talsmenn já-svars segja að aðeins með viðræðum verði unnt að komast að því hvað Íslandi standi til boða. Þess vegna eigi fólk bara að segja já til að sjá.
Hér er hlutum snúið á hvolf sé litið til almennt viðurkenndra viðmiða vegna þjóðaratkvæðagreiðslna. Áður en ríkisstjórn byrjar alþjóðlegar samningaviðræður hlýtur hún að vita hvers hún ætlar að krefjast, hvað hún er tilbúin að láta af hendi og hvaða niðurstöðu hún getur ekki samþykkt. Að öðrum kosti felst engin stefna í samningsumboðinu. Þá er aðeins veitt heimild til að halda af stað með hugarfarinu „þetta reddast“.
Löngum hefur verið sagt að þetta hugarfar sé íslenskt þjóðareinkenni. Hér nær notkun þess nýjum hæðum; það verður aðaltæki ríkisstjórnar Íslands þegar tekist verður á um stjórn fiskveiðiauðlindarinnar, framtíð íslensks landbúnaðar og sjálfstæða íslenska peningastefnu. Á það einnig að ráða við framsal íslensks ríkisvalds til stofnana ESB?
Aðildarviðræður jafngilda ekki ferð á bílasölu þar sem ekið er um til að skoða úrval bíla allt frá árinu 2009 og síðan ekið heim án skuldbindinga. Markmið aðildarferlis ESB er að umsóknarríkið innleiði stofnsáttmála sambandsins og regluverk þess. Samið er um hvernig og hvenær það gerist og eftir atvikum um afmarkaðar undanþágur. Grunnreglurnar sjálfar eru ekki lagðar undir; þær eru meitlaðar í stein.
Málið ræðst ekki heldur af samskiptum íslensks samningateymis við framkvæmdastjórn ESB. Ríkisstjórnir aðildarríkjanna móta afstöðu sambandsins og taka ákvarðanir á ríkjaráðstefnum. Framkvæmdastjórnin sér um stóran hluta undirbúnings og framkvæmdar, en hún ræður alls ekki ein ferðinni.
Í mars 2012 fór Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra til fundar við Alain Juppé, þáverandi utanríkisráðherra Frakklands. Össur vildi fá Juppé til að greiða fyrir því að samningskaflinn um sjávarútveg yrði opnaður.
Juppé sýndi erindinu engan áhuga og kaflinn var ekki opnaður. Framkvæmdastjórnin gat ekki leyst málið þegar pólitískan vilja skorti meðal áhrifamikilla aðildarríkja.
Hér birtist þetta í nýrri mynd í vikunni í heimsókn Jean-Noëls Barrot, utanríkisráðherra Frakklands. Hann hvatti Íslendinga til að segja já og fullyrti að þeir hefðu engu að tapa. Spurður um afstöðu Frakka til íslenskra sérlausna í sjávarútvegi sagði hann hins vegar ótímabært að ræða þær. Um þær yrði fjallað síðar, þær kæmu til kasta samningateymanna.
Frakkar geta ekki vísað ábyrgðinni yfir á samningateymin. Við stækkun ESB sitja þeir sjálfir við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Hvert aðildarríkjanna hefur þar neitunarvald.
Af þessu leiðir að erfitt er að ætlast til þess að kjósendur veiti umboð án þess að bæði samningsmarkmið Íslands og afstaða þeirra ríkja sem ráða framgangi viðræðnanna liggi fyrir.
Sama óvissa blasir við þegar litið er til stjórnskipunar íslenska lýðveldisins. Í opinbera kynningarefninu frá landskjörstjórn er viðurkennt að stjórnarskráin veiti ekki næga heimild til þess framsals ríkisvalds sem aðild að ESB krefst. Breyta þurfi henni og samþykkja breytinguna á tveimur þingum með kosningum á milli til að viðræður við ESB hafi raunverulegan tilgang.
Það er því ekki aðeins samningsafstaðan sem er ómótuð heldur einnig leiðin að þeirri stjórnskipulegu breytingu sem aðild krefst.
Ríkisstjórnin hefur ekki kynnt neitt sem svarar stjórnskipulegu spurningunni. Vilji hennar er að niðurstaða atkvæðagreiðslunnar bindi hendur síðari ríkisstjórna og þingmeirihluta.
Þjóðin stendur frammi fyrir ósk um að samþykkja viðræður og að veita umboð til óvissuferðar. Óvissan er því tvöföld. Íslendingar vita hvorki hver markmið eigin ríkisstjórnar verða né hvernig þau ríki sem ráða úrslitum um aðildina bregðast við þeim.
Það er ekki andstaða við Evrópusamvinnu að krefjast þess að ríkisstjórn geri grein fyrir markmiðum sínum áður en hún fær umboð. Ísland nýtur nú aðildar að innri markaðnum á grundvelli EES-samningsins. Spurningin er hvort ganga eigi lengra og fela stofnunum ESB vald á sviðum sem EES-samningurinn tekur ekki til, meðal annars yfir sjávarútvegi, landbúnaði, viðskiptastefnu og peningamálum.
Áður en kjósendur svara eiga þeir rétt á að vita hvað ríkisstjórnin vill verja, hverju hún vill breyta og hvað hún er reiðubúin að láta af hendi.
Í lýðræðisríki á ríkisstjórn fyrst að gera grein fyrir markmiðum sínum og leita síðan eftir umboði kjósenda. Hér er röðinni snúið við. Með atkvæðinu eru kjósendur nú beðnir um að veita ríkisstjórninni umboð til aðildarviðræðna áður en hún hefur sagt þjóðinni hverju hún ætlar að ná fram í nafni hennar.