Þrjú lokuð hlið
Morgunblaðið, laugardagur 18. apríl 2026
Utanríkisráðherra hefur ítrekað haldið því fram að „alveg skýrt“ sé um hvað verði kosið í þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst. Þegar málið er skoðað í ljósi umsagnar landskjörstjórnar og þeirra aðstæðna sem blasa við í raun, verður hins vegar vart komist að annarri niðurstöðu en að þessi fullyrðing standist ekki.
Vandinn er þríþættur. Hann snýr að grundvallarforsendum sem hafa verður að leiðarljósi þegar kjósendur eru kallaðir að kjörborðinu til að taka afstöðu til ákveðins málefnis.
Í fyrsta lagi er spurningin sem lögð er fyrir kjósendur gölluð.
Farið er fram á að þeir taki afstöðu til þess hvort halda eigi „áfram viðræðum“ við Evrópusambandið. Um þetta orðalag segir landskjörstjórn í umsögn til utanríkismálanefndar alþingis 10. apríl að ekki verði undan því vikist að benda á að með orðalagi spurningarinnar sé gengið út frá ákveðinni forsendu sem ekki sé almennt óumdeild. Þetta geti haft áhrif á afstöðu kjósenda og vakið tortryggni.
Þetta er kjarni málsins. Þjóðaratkvæðagreiðslu verður að reisa á sameiginlegum skilningi á því sem um er spurt. Ef hluti kjósenda telur spurninguna rangt framsetta eða reista á misskilningi kann hún sjálf að móta afstöðu kjósandans.
Reynslan kennir að skortur á skýrleika leiðir ekki til lausnar heldur óvissu.
Árið 2001 var efnt til ráðgefandi atkvæðagreiðslu um framtíð Reykjavíkurflugvallar. Niðurstaðan var naum og túlkun hennar umdeild. Stóra vandamálið var hins vegar að það skorti forsendur fyrir atkvæðagreiðslunni. Enginn raunhæfur nýr kostur lá fyrir, engin skýr hugmynd um nýjan flugvöll. Það var ekki einu sinni ljóst hver ætti að taka endanlega ákvörðun um hann.
Kosið var á milli þess sem var (og er enn 25 árum síðar) og einhvers tómarúms. Atkvæðagreiðslan 2001 hefur verið tekin sem skólabókardæmi um hvernig ekki eigi að standa að þjóðaratkvæðagreiðslu.
Það er einmitt sama hætta sem blasir við núna vegna þess sem ætlunin er að kjósa um 29. ágúst.
Í öðru lagi er ytri veruleikinn nefnilega sá að íslensk stjórnvöld ráða ekki ein framhaldi ESB-viðræðna.
Í málflutningi ráðherra er gengið út frá því að vilji Íslendinga ráði hvort viðræðum við Evrópusambandið verði fram haldið. Það er einföldun sem stenst ekki. Allar viðræður um aðild eru háðar einróma ákvörðun í leiðtogaráði ESB. Þar er nú tregða og jafnvel ótti við frekari stækkun sambandsins.
Leiðtogar margra ESB-ríkja telja að bara umræðan um inngöngu nýrra ríkja verði vatn á myllu popúlistahreyfinga og þeim pólitískt dýrkeypt á heimavelli. Ekkert ríki hefur gengið í sambandið síðan 2013 og ríkjum sem hafa verið árum saman á stækkunarlistanum, þar sem Ísland er ekki, er haldið í biðstöðu og óvissu. Sérstakur hraði við afgreiðslu vegna Íslands er ósennilegur á sama tíma og óskum Úkraínustjórnar um skjóta úrlausn er hafnað.
Þetta er ekki jaðaratriði heldur lykilforsenda miðað við fullyrðingar utanríkisráðherra um að nú sé „opinn gluggi“ fyrir Ísland inn í ESB. Hvernig er það rökstutt í ljósi stöðunnar í leiðtogaráðinu?
Að leggja fyrir þjóðina spurningu um „framhald viðræðna“ án þess að gera henni grein fyrir því að slíkt framhald er háð vilja annarra ríkja felur í sér loforð um afstöðu annarra sem ekkert segir að verði efnt. Það liggur ekkert fyrir opinberlega um skoðanir innan leiðtogaráðsins á viðræðum við Íslendinga.
Þetta líkist stöðunni þegar gengið var til atkvæða um framtíð Reykjavíkurflugvallar árið 2001. Þá var tekist á um mál sem Reykjavíkurborg hafði ekki á valdi sínu. Hér er spurt um ferli sem ríkisstjórn Íslands stjórnar ekki.
Í þriðja lagi er staðan sú hér að stjórnarskráin lokar leiðinni.
Aðild að Evrópusambandinu felur í sér framsal ríkisvalds til yfirþjóðlegs valds. Til þess kemur ekki nema með breytingu á stjórnarskránni. Breytingarferlið er ekki einfalt: krafist er samþykkis tveggja þinga og kosninga á milli. Engin breytingarvinna er hafin, engin áætlun um hana liggur fyrir og engin pólitísk sátt er sýnileg.
Þarna ætlar ríkisstjórnin að leiða þjóðina í öngstræti.
Með þjóðaratkvæðagreiðslu vilja stjórnvöld fá pólitískt umboð til að halda áfram viðræðum. Án stjórnarskrárbreytinga verður þó engu aðildarferli lokið. Umboð til einhvers sem ekki er hægt að framkvæma kallar aðeins á óvissu og vonbrigði.
Þetta er grundvallaratriði sem ekki verður undan vikist.
Þegar þessi þrjú atriði eru skoðuð saman blasir við skýr vandi. Spurningin sem lögð er fyrir kjósendur er ekki reist á óumdeildum forsendum. Sú leið sem vísað er til ræðst ekki af ákvörðun Íslendinga einna. Niðurstaðan sem ríkisstjórnin stefnir að er ekki framkvæmanleg innan gildandi stjórnskipunar.
Þjóðaratkvæðagreiðsla af þessum toga er því ekki tæki til að skýra vilja þjóðarinnar heldur kallar hún á þá hættu að djúpstæður ágreiningur festist í sessi. Við höfum kynnst öllum deilunum sem hafa orðið vegna ófullburða atkvæðagreiðslunnar 2001. Misráðin þjóðaratkvæðagreiðsla um „nýju stjórnarskrána“ árið 2012 hefur valdið áralöngum ágreiningi. Við þurfum ekki fleiri lík misheppnaðra lýðræðisæfinga í lestina.
Þingmanna bíður nú það verkefni að búa þannig um hnútana vegna ESB-þjóðaratkvæðagreiðslunnar að hún klúðrist ekki fyrir fram vegna lélegs undirbúnings. Það er alvarlegt að þetta meginmál ríkisstjórnarinnar skuli lagt fyrir á óviðunandi hátt. Landskjörstjórn hefur bent á þessa annmarka og veitt þinginu mikilvæga leiðsögn. Hana verður að taka alvarlega.