Þögnin um grunnskólann
Morgunblaðið, laugardagur 9. maí 2026.
Athygli vakti eftir nýlegt þing kennara hve forystumenn þeirra urðu reiðir og hneykslaðir vegna þess að Inga Sæland, mennta- og barnamálaráðherra, lýsti þar áformum um að innleiða tölur við einkunnagjöf í grunnskóla í stað bókstafa.
Í Danmörku hefur því verið haldið fram að tölueinkunnir tengi saman heimili, kynslóðir og skólastarf með gagnsæjum hætti. Hér á landi virðist hins vegar stundum litið svo á að umræðan um skólamál eigi fyrst og fremst að fara fram innan lokaðs hrings sérfræðinga.
Á árum áður varaði forráðamaður í dönskum skólamálum við því að uppeldis- og kennslufræðingar gripu til alls kyns úrræða til að telja almenningi trú um að skólastarf væri þess eðlis að best væri að fara eftir því sem fræðingarnir segðu, almennt ætti að láta þeim skólana og nemendur eftir.
Þetta viðhorf birtist þegar formaður samtaka kennara hneykslaðist innilega á því að Inga Sæland hefði hreyft skoðun sinni á einkunnagjöfinni án þess að ræða hana fyrst við sig. Hvar á menntamálaráðherra frekar að koma skoðun sinni á skólamálum á framfæri en á þingi kennara? Með orðum sínum kynnti Inga viðhorf sem nýtur skilnings ef ekki stuðnings alls þorra þjóðarinnar.
Hún var kölluð í Kastljós sjónvarpsins til að standa fyrir máli sínu. Stjórnandi þáttarins hélt henni við efnið með sjónarmiðum formanns kennara. Inga lét það ekki slá sig út af laginu en sagði ótrúlegt að svo virtist sem ekki mætti nefna neitt á sviði menntamála án þess að hluti af kennaraforystunni tæki því illa. Las hún lista með dæmum um mál sem virtist aldrei mega ræða:
PISA, einkunnaskalann, birtingu einkunna, fjölda kennsludaga, kostnaðinn í kerfinu, lestraraðferðir, lengd kennaranámsins, sameiginlega leyfisbréfið, fjarnámið, fjölda námsbrauta, skóla án aðgreiningar og jafnvel símafrí í skólum.
Nú er lokavika kosningabaráttunnar fyrir sveitarstjórnarkosningarnar að hefjast. Sveitarstjórnir reka bæði leikskóla og grunnskóla. Sameiginlega leyfisbréfið sem Inga Sæland nefndi nær til kennslu í leik- og grunnskólum. Var til þess stofnað til að auðvelda sveitarfélögum að skoða skipulag þessara fyrstu skólastiga á heildstæðan hátt og mynda meiri samfellu á milli grunnskóla og leikskóla.
Orð menntamálaráðherra benda til þess að forystumenn kennara séu andvígir þessu leyfisbréfi. Andstaða þeirra við það og almennt við að stjórnmálamenn ræði skólastarf án þess að samtök kennara gefi fyrst grænt ljós á umræðuefnið kann að vera ein ástæða þess hve lágvær öll umræða um skólamál er í kosningabaráttunni, að minnsta kosti um grunnskólann. Hann ætti þó að verða mikilvægasta verkefni næsta kjörtímabils í hverju einasta sveitarfélagi.
Þessi tregða til opinnar umræðu væri síður áhyggjuefni ef staða grunnskólans væri góð. Staðreyndir um íslenska grunnskólakerfið segja annað. Samkvæmt nýlegri skýrslu OECD hefur meðalárangur íslenskra nemenda í PISA-könnunum fallið um 40 stig frá árinu 2006 til 2022. Lesskilningi íslenskra barna hefur hrakað hraðar en í flestum öðrum OECD-ríkjum og talið er að íslenskir nemendur séu að meðaltali um tveimur skólaárum á eftir jafnöldrum sínum hvað lesskilning varðar. OECD varar jafnframt við því að þessi þróun geti til lengri tíma dregið úr framleiðni þjóðarbúsins um allt að 5%.
OECD leggur sérstaka áherslu á aukna ábyrgð, skýrari mælingar og markvissara eftirlit með námsárangri. Samfélag sem mælir ekki námsárangur barna sinna á gagnsæjan hátt óttast kannski sannleikann um eigin skóla?
Sveitarfélögin reka grunnskólana og verja til þeirra stórum hluta skatttekna sinna. Samt er víða erfitt fyrir foreldra og kjósendur að átta sig á raunverulegum árangri einstakra skóla eða bera saman stöðu sveitarfélaga. Ábyrgðin verður óskýr þegar mælikvarðarnir eru óljósir.
Sveitarstjórnir þurfa því skýrari hvata til aukins metnaðar í skólamálum. Sá metnaður verður ekki reistur á slagorðum eða almennum yfirlýsingum um mikilvægi menntunar. Að baki honum verða að standa opinberar upplýsingar sem eru aðgengilegar, samanburðarhæfar og mælanlegar. Foreldrar og kjósendur eiga að geta séð hvernig grunnskólar sveitarfélagsins standa í samanburði við aðra skóla og hvort námsárangur sé að batna eða versna.
Það sem ekki er mælt verður sjaldan bætt.
Þetta snýst ekki um að stimpla skóla eða niðurlægja kennara. Gagnsæi er forsenda þess að hægt sé að greina vanda tímanlega og bregðast við honum á markvissan hátt. Heilbrigður samanburður getur skapað faglegan metnað, aukið ábyrgð kjörinna fulltrúa og auðveldað sveitarfélögum að læra hvert af öðru.
Þegar lesskilningur minnkar eins hratt og lýst er og íslenskir nemendur mælast tveimur árum á eftir jafnöldrum erlendis er ekki brýnast að hefja almennar umræður um fræðileg hugtök á borð við „vitsmunalega áskorun“, „dýpra nám“ og „samræður í skólastofunni“. Þessi hugtök skipta vissulega máli. Þeir sem eiga erfitt með að lesa og skilja texta eiga eðlilega einnig erfitt með að takast á við flókin verkefni.
Grunnur allra vitsmunalegra samskipta hér er að kunnáttan í íslenskunni sjálfri sé sett í öndvegi. Lesskilningur, orðaforði og færni til að tileinka sér námsefni eru undirstaða alls annars náms og samræðna jafnt í skólastofunni sem annars staðar.
Framtíð sveitarfélaga ræðst ekki af steinsteypu. Þau verða fyrst og fremst metin eftir því hvernig börnum þeirra vegnar í lífinu og getu þeirra til að nýta hæfileika sína samfélaginu til heilla.