Styrkur jaðarsins
Morgunblaðið, laugardagur, 29. ágúst 2026.
Í dag ákveðum við Íslendingar hvort hefja skuli aðildarviðræður við Evrópusambandið að nýju. Við tökum ákvörðunina á tímum þegar valdajafnvægi í heiminum breytist hratt og mikilvægi Norður-Atlantshafs og norðurslóða vex. Einmitt þess vegna skiptir máli að spyrja hvar Ísland eigi best heima í þeirri nýju heimsmynd.
Marta Kos, stækkunarstjóri ESB, svaraði frá sjónarhóli framkvæmdastjórnarinnar í ræðu í Zagreb þriðjudaginn 25. ágúst. Hún sagði stækkun ekki lengur snúast aðeins um að gera ESB stærra heldur sterkara. Markmiðið væri Evrópa sem gæti tryggt eigin hagsmuni í samkeppni við önnur stórveldi. Stækkunin væri orðin geópólitískt tæki Evrópu sem vill skipa sér við hlið Rússlands, Kína og Bandaríkjanna.
Kos nefndi Ísland sérstaklega ásamt Svartfjallalandi, Albaníu, Úkraínu og Moldóvu og sagði að eftir já hér mætti ljúka aðildarviðræðum á einu til tveimur árum. Umsóknarríki yrðu ekki aðeins að taka upp lög ESB. Traust réðist nú einnig af stefnumótandi ákvörðunum þeirra um orku, samgöngur, viðskipti, varnir og öryggi. Þau yrðu að velja Evrópu.
Frá sjónarhóli framkvæmdastjórnarinnar er Ísland eftirsóknarverður geópólitískur fengur: Auðugt norrænt ríki á lykilstað á Norður-Atlantshafi með víðáttumikið hafsvæði. Reuters hefur eftir ESB-erindrekum að íslenskt já myndi styrkja ásýnd stækkunarstefnunnar og auðvelda framgang annarra umsóknarríkja. Það þarf ekkert já til að sjá þetta.
Kos segir raunar hvert stærra markmiðið er. Takist næstu stækkanir vel verði þær evrópskt valdatæki.
Þetta gefur okkur tilefni til að snúa spurningunni við: Er það endilega í þágu Íslands – eða Evrópu – að Ísland verði tæki í þessu valdakerfi?
Sigríður Þorgeirsdóttir heimspekiprófessor nálgast málið úr annarri og raunar óvæntri átt í grein hér í blaðinu 27. ágúst. Hún segist áður hafa verið kosmópólítískur Evrópusinni en hafi nú misst trú á að ESB skapi þá framtíð sem hún sá eitt sinn fyrir sér. Hún telur EES í raun gefa Íslandi „það besta úr báðum heimum“ og leggur áherslu á að maður geti verið eindreginn Evrópusinni án þess að vilja ESB-aðild.
Kenning Sigríðar um gildi jaðarsins er mikilvæg frá íslenskum sjónarhóli. Prófessorinn segist sjá þá hugsjón í nei-inu að miðstjórnarsamband eins og ESB þurfi „á sterkum jöðrum að halda því jaðrar næra miðjuna“. Ísland, Noregur og Sviss geti með því að standa utan sambandsins veitt því aðhald og farið eigin leiðir.
Þessi hugsun á sérstaklega vel við þegar rætt er um geópólitík ESB og varnar- og öryggismál Íslands.
Ísland er evrópskt ríki en jafnframt Norður-Atlantshafsríki. Öryggi okkar ræðst af legu landsins milli Norður-Ameríku og Evrópu. Þar eigum við sameiginlegra hagsmuna að gæta með Noregi og Bretlandi, tveimur öðrum evrópskum ríkjum sem horfa á öryggi Evrópu frá Atlantshafinu og norðurslóðum án aðildar að ESB.
Ísland, Noregur og Bretland hafa sérstakt sjónarhorn á varnir Norður-Atlantshafsins sem mótast af legu þeirra og hagsmunum. Það sjónarhorn á ekki upptök sín í öryggispólitík meginlands Evrópu.
Í Washington og Ottawa er ríkari skilningur en á meginlandi Evrópu á hernaðarlegu mikilvægi Norður-Atlantshafsins og nauðsyn þess að tryggja þar öflugar varnir.
Þarna er um grundvallarmun að ræða frá sjónarhorni meginlandsríkjanna og N-Atlantshafsríkjanna við norður- og vesturjaðra ESB. Öryggi Íslands er reist á NATO-aðild, varnarsamningnum við Bandaríkin og aukinni ábyrgð okkar sjálfra. ESB hefur hvorki þá hernaðargetu né þann fælingarmátt sem þarf til að tryggja varnir Íslands og N-Atlantshafsins.
„Stundum er talað eins og Ísland verði að ganga í ESB af öryggisástæðum þótt sambandið sé ekki hernaðarbandalag,“ segir Sigríður og bendir á augljósa mótsögn við að réttlæta ESB-aðild.
Ræða Kos sýnir hvers vegna framkvæmdastjórnin leggur nú slíka áherslu á geópólitíkina. ESB vill sjálft verða öflugri gerandi í samkeppni stórveldanna. Ísland hefur þar verðmæti vegna legu sinnar.
Stækkunarstjórinn sagði hins vegar í sömu ræðu að við stækkun yrði að meta áhrif nýrra ríkja á þau sem fyrir væru og grípa til ráðstafana þar sem þyrfti til að vernda hagsmuni núverandi aðildarríkja.
Þarna birtist þverstæða sem Íslendingar þurfa að hafa í huga: Í geópólitíkinni er Ísland fengur fyrir ESB. Við samningaborðið eru hagsmunir núverandi ESB-ríkja hins vegar varðir gagnvart Íslandi.
Það á við þegar rætt verður um sjávarútveg og landbúnað. Það á einnig við þegar ákvarðanir verða teknar um stefnu sambandsins sjálfs. Stækkunarferlið snýst ekki um að ESB lagi sig að Íslandi heldur að Ísland gangi inn í fyrirliggjandi stjórnskipan og taki þátt í því geópólitíska verkefni sem Kos lýsir.
Við eigum mikilla hagsmuna að gæta í öflugri Evrópu. Við erum vel sett á innri markaðnum með EES-samningnum og með öðrum Evrópuríkjum. Við þurfum alls ekki að ganga í ESB til að vera Evrópuþjóð.
Þvert á móti felst styrkur Íslands í sérstöðu okkar: Evrópskt ríki á jaðrinum, Norður-Atlantshafsríki í NATO, tengt bæði Evrópu og Norður-Ameríku, með eigið ákvörðunarvald um þá hagsmuni sem mestu skipta.
Hér er komið að valinu í dag. Við getum látið Ísland verða leiksopp í geópólitísku stækkunarverkefni ESB eða varðveitt eigin sérstöðu, lagt rækt við hana og haldið okkar striki.
Styrkur Íslands felst ekki í því að verða hluti af miðjunni. Hann felst í því að standa sterkt á eigin stað sem sjálfstætt eyríki. Þess vegna segjum við nei.