Stafrænt útgjaldaaðhald
Morgunblaðið, laugardag 19. september 2926.
Vandinn sem ríkisstjórnin glímir nú við í ríkisfjármálum stafar að verulegu leyti af ákvörðunum stjórnvalda sjálfra. Bóta- og velferðarkerfi ríkisins kostar tæplega 500 milljarða króna og vex hratt. Ríkisstjórnin hefur kosið að auka útgjöldin í stað þess að ráðast í breytingar sem tryggja sjálfbærni kerfisins.
Gripið er til skattahækkana og þær kynntar með öfugmælinu „aðhald á tekjuhlið“ ríkisfjármála. Sótt er meira fé í vasa einstaklinga og fyrirtækja án viðunandi greiningar á því hvort ríkisútgjöldin séu réttmæt og nauðsynleg. Skattahækkun færir vandann frá stjórnendum ríkissjóðs til skattgreiðenda. Hún leysir hann ekki.
Fréttir um atvinnuleysisbætur, örorkugreiðslur og framfærslustyrki leiða í ljós hve brotakennd yfirsýn stjórnvalda er. Tölur um greiðslur eftir ríkisfangi eða uppruna sanna ekki misnotkun. Fjöldi mála til skoðunar er ekki heldur sönnun um fjölda brota. Birting talna síðustu daga hefur þó vakið spurningar sem stjórnvöld eiga að geta svarað.
Hvers vegna eru ákveðnir hópar hlutfallslega fjölmennir í sumum kerfum? Hve margar ólögmætar greiðslur finnast? Hve háar fjárhæðir endurheimtast? Hvar liggur ábyrgðin þegar einstaklingur færist milli framfærslustyrks, atvinnuleysisbóta, endurhæfingarlífeyris og örorkubóta?
Við þessum spurningum fást ekki fullnægjandi svör vegna þess að hver stofnun sér aðeins sinn lögboðna hluta málsins.
Tryggingastofnun hefur eftirlit með eigin greiðslum. Vinnumálastofnun fylgist með atvinnuleysisbótum. Sjúkratryggingar Íslands hafa eftirlit með greiðslum til einstaklinga og heilbrigðisþjónustuaðila. Sveitarfélögin annast fjárhagsaðstoð hvert á sínu svæði. Skatturinn hefur upplýsingar um tekjur og Þjóðskrá um lögheimili og skráða búsetu.
Útlendingastofnun býr auk þess yfir upplýsingum um dvalar- og verndarstöðu þegar þær hafa sjálfstæða lagalega þýðingu fyrir réttindi. Ríkisfang eða uppruni á þó ekki að vera áhættumerki. Eftirlitið á að miðast við skilyrði greiðslna og ósamræmi í gögnum.
Heildarmyndina vantar. Þar er veikleikinn.
Á sínum tíma varð til sameiginleg málaskrá í Stjórnarráði Íslands. Hún sameinaði ekki ráðuneyti eða tók af þeim ábyrgð. Hún lagði grunn að sameiginlegu skipulagi, rekjanleika og yfirsýn yfir gögn og mál á víð og dreif um stjórnkerfið. Smæð íslenska stjórnkerfisins varð styrkur. Unnt var að tengja þræðina saman og skapa fyrirmynd sem yfirfæra mátti á stærri stjórnkerfi.
Tæknilegur grunnur að sameiginlegri ríkisútgjaldavörslu er þegar fyrir hendi innan Stafræns Íslands sem er verkefnastofa á vegum fjármála- og efnahagsráðuneytisins. Hún vinnur þvert á stofnanir ríkis og sveitarfélaga að uppbyggingu sameiginlegra stafrænna innviða. Undir hana falla meðal annars Ísland.is og sameiginleg umsóknarkerfi. Markmiðið er að fólk geti nálgast opinbera þjónustu á einum stað þótt ábyrgðin á þjónustunni sé áfram hjá hverri stofnun.
Ein af grunnstoðum Stafræns Íslands nefnist Straumurinn. Hann gerir upplýsingakerfum opinberra aðila kleift að skiptast á afmörkuðum gögnum með öruggum og rekjanlegum hætti. Straumurinn er ekki miðlægur gagnagrunnur. Gögnin eru áfram varðveitt hjá þeirri stofnun sem ber ábyrgð á þeim, en önnur stjórnvöld geta fengið tilteknar upplýsingar þegar lög heimila og verkefnið krefst þess.
Með Straumnum má tengja saman þá þræði sem nú liggja hlið við hlið hjá Tryggingastofnun, Vinnumálastofnun, Sjúkratryggingum, sveitarfélögum, Skattinum, Þjóðskrá og eftir atvikum Útlendingastofnun.
Með sjálfvirkri gagnagreiningu mætti síðan greina ósamræmi: Hvort tekjur og bætur fari ekki saman, greiðslur skarist með óheimilum hætti, greiðslur haldi áfram eftir brottflutning einstaklings eða breytingu á aðstæðum og hvort reikningar þjónustuaðila sýni óvenjulegt mynstur. Einnig mætti greina hvernig fólk færist milli framfærslukerfa og hvort kerfið stuðli nægilega að endurhæfingu og atvinnuþátttöku.
Slíkt kerfi á ekki að úrskurða um réttindi fólks. Það á að benda á frávik og forgangsraða málum til skoðunar. Starfsmaður viðkomandi stofnunar rannsakar málið, leitar skýringa og tekur rökstudda ákvörðun sem sæta má kæru. Öll afskipti eiga að vera skráð og viðkomandi ætti að geta séð hvaða stjórnvald hefur notað upplýsingar um hann og í hvaða tilgangi.
Fimmtudaginn 17. september fór fram ráðstefna Stafræns Íslands, Tengjum ríkið, undir yfirskriftinni „Framtíð Ísland.is“. Dagskráin bar með sér vilja til að auka stafræna þjónustu en ekki eftirlit með útgjöldum.
Þetta sýnir megináhersluna í stafrænni þróun ríkisins. Hún er fyrst og fremst kynnt sem leið til að auðvelda umsóknir, hraða afgreiðslu og bæta þjónustu. Allt er það gott og gilt. Sama tækni á þó einnig að tryggja að aðeins sé greitt það sem greiða ber.
Fjármála- og efnahagsráðherra setti ráðstefnuna. Undir ráðuneyti hans falla bæði Stafrænt Ísland og yfirstjórn ríkisfjármála. Þar liggur eðlileg ábyrgð á því að stafrænar lausnir verði einnig nýttar til að verja sameiginlega sjóði.
Ríkisstjórn sem vill sýna raunverulegt aðhald á ekki fyrst að huga að aðhaldi á tekjuhlið með aukinni skattheimtu. Hún á fyrst að tryggja heildaryfirsýn, skýra ábyrgð og virkt eftirlit með þeim nær 500 milljörðum króna sem árlega renna til bóta- og velferðarmála. Stafrænt Ísland á ekki aðeins að auðvelda ríkinu að greiða. Það á einnig að tryggja að rétt sé greitt og verja þannig skattgreiðandann.