Spurning án stoðar í veruleikanum
Morgunblaðið, laugardagur 28. mars 2026.
Nýlegt viðtal við forsætisráðherra varpar skýru ljósi á veikleikann sem einkennir allan málatilbúnað ríkisstjórnarinnar vegna fyrirhugaðrar þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við Evrópusambandið.
„Aðildarviðræður eru ekki hafnar. En ég hygg að það sem utanríkisráðherra vilji vekja athygli á sé að það eru tækifæri í stöðunni. En þessi tækifæri fara ekkert ef þjóðin vill ekki nýta þau,“ sagði Kristrún Frostadóttir hér í blaðinu 25. mars.
Þarna segir afdráttarlaust að aðildarviðræður séu ekki hafnar á ný þrátt fyrir samtöl íslenskra ráðherra við embættismenn í Brussel. Með öðrum orðum: ekkert ferli er í gangi, aðeins tækifæri.
Á fundi í utanríkismálanefnd alþingis 25. mars sagði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra að tækifærið til aðildar að ESB væri betra núna en 2009 því að nú hefði ESB „opinn glugga“. Ráðherrann skýrði ekki orð sín enda ekkert augljóst að baki þeim annað en vilji margra innan ESB til að flýta aðild Úkraínu að sambandinu. Er það hraðlestin inn í ESB sem ráðherrann hefur áður nefnt?
Forsætisráðherra sló hins vegar þessi rök utanríkisráðherra síns um „opna gluggann“ út af borðinu þegar hún sagði „þessi tækifæri“ ekki fara neitt vildi þjóðin ekki nýta þau með því að segja já í atkvæðagreiðslunni 29. ágúst.
„Aðildarviðræður eru ekki hafnar,“ sagði forsætisráðherrann sem ber lokaábyrgð á tillögu fyrir alþingi um að 29. ágúst verði þessi spurning lögð fyrir kjósendur: „Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?“
Orðalag spurningarinnar gefur til kynna að viðræður standi yfir og aðeins þurfi grænt ljós kjósenda til að nýta tækifærið og halda þeim áfram. Samkvæmt orðum forsætisráðherra er spurningin einfaldlega stórgölluð, ef ekki beinlínis röng.
Viðræður Íslands við Evrópusambandið voru stöðvaðar í janúar 2013 og síðar, árið 2015, lýstu íslensk stjórnvöld yfir því að þau teldu Ísland ekki lengur umsóknarríki. Leiðtogaráð ESB tók Ísland af stækkunarlista sambandsins. Það var ekki formsatriði heldur afgerandi pólitísk niðurstaða. Bréf utanríkisráðherra á sínum tíma markaði þá stöðu og hafði raunveruleg áhrif í Brussel.
Marta Kos stækkunarstjóri ESB.
Utanríkisráðuneyti Íslands viðurkennir að taka verði alla kafla í aðlögunarferli ESB til nýrrar skoðunar. Það þýðir að leiðtogaráð ESB verður að fjalla um umsókn Íslands að nýju. Marta Kos stækkunarstjóri ESB segir réttilega að tvær stoðir verði að standa að stækkun ESB: Tæknileg stoð á valdi framkvæmdastjórnarinnar og pólitísk stoð á valdi ráðherraráðsins. Ferlið hefjist ekki án pólitísks umboðs frá ráðherraráðinu og þar hafi hvert ríki neitunarvald.
Þetta skiptir höfuðmáli. Í því felst að ekki er fyrir hendi gamalt ferli sem bíður þess einfaldlega að verða tekið upp aftur. Ef til viðræðna kæmi krefðist nýtt ferli nýrrar ákvörðunar, ekki aðeins hér heima heldur einnig hjá aðildarríkjum Evrópusambandsins.
Tæknilega lítur Kos á okkur sem umsóknarríki en viðurkennir að endanlega ákveði hún ekki gang málsins út fyrir sinn ramma. Hér ræða þeir sem kallað er á sem sérfróða að mestu um tæknilega hlið málsins. Þeir benda á fordæmi sem samrýmast tæknilega hugmyndum í þágu sérstöðu Íslands en spá lítið eða nokkuð í pólitískan veruleika.
Þegar utanríkisráðherra talar um íslenskan sjávarútvegsstjóra ESB og segist í hinu orðinu ætla að halda Íslandi utan við sameiginlegu ESB-sjávarútvegsstefnuna er hún strax komin í pólitíska mótsögn við sjálfa sig.
Forsætisráðherra Íslands veit ekki heldur neitt meira að eigin sögn en hún hafi „tilfinningu“ fyrir því að um eitthvað megi semja við ESB. Þjóðaratkvæðagreiðsla er þannig boðuð án þess að fyrir liggi samningsmarkmið – lýst er tilfinningu fyrir einhverju eða ímyndun um eitthvað.
Þegar leitað er til þjóðarinnar eftir umboði er eðlileg krafa að fyrir liggi skýr mynd af því hvað er í raun verið að ræða og á hvaða grundvelli.
Samhliða þessu er ástæða til að benda á að opinberri upplýsingagjöf um álitamálið er ábótavant. Upplýsingavef utanríkisráðuneytisins má gagnrýna fyrir að draga fram valin sjónarmið en láta önnur liggja á milli hluta. Sérstaklega vekur athygli að vefurinn fór í loftið án þess að lykilgögn frá árinu 2015 væru þar sett fram á fullnægjandi hátt. Slík framsetning samrýmist illa þeirri kröfu um hlutleysi sem gera verður til ríkisins í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu.
Þá er enn eitt atriði sem ekki hefur fengið nægilegt vægi í umræðunni: Ekki liggur fyrir að landskjörstjórn hafi lagt blessun sína yfir orðalag spurningarinnar.
Landskjörstjórn gegnir lykilhlutverki við að tryggja að framkvæmd atkvæðagreiðslna standist lög og að spurningin nú sé skýr og framkvæmanleg. Sjónarmið hennar verður að virða og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd alþingis hefur það hlutverk að eiga samskipti við hana.
Að lokum: Stærsti veikleiki í málatilbúnaði ríkisstjórnarinnar er of lítið ræddur.
Aðild að Evrópusambandinu felur í sér framsal ríkisvalds sem krefst skýrrar stjórnarskrárheimildar. Þetta er ekki aukaatriði sem hægt er að skjóta á frest. Án heimildarinnar er ekki unnt að ljúka aðildarferlinu á lögmætan hátt.
Til að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi raunverulegt gildi verður því að liggja fyrir hvernig farið verður yfir þennan stjórnskipulega þröskuld. Annars er þjóðin spurð um för inn í öngstræti.
Spurning í þjóðaratkvæðagreiðslu verður að eiga sér stoð í veruleikanum. Hann hleypur ekki frá okkur – og tækifærin ekki heldur.