Skattgreiðandinn til bjargar
Morgunblaðið, laugardagur, 12. september 2026
Ríkisstjórnin fagnar því að fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2027 sé hallalaust. Forystumenn hennar stilltu sér upp við stórt núll til að undirstrika afrekið. Þegar tölurnar að baki núllinu eru skoðaðar blasir þó við einföld spurning: Næst jöfnuðurinn með raunverulegri hagræðingu í ríkisrekstrinum eða með því að sækja meira fé til almennings og fyrirtækja?
Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 4,7 milljarða króna afgangi. Það nemur aðeins 0,1% af landsframleiðslu og innan við 0,3% af heildargjöldum ríkissjóðs. Á móti koma skattkerfisbreytingar og ný eða aukin gjaldtaka sem eiga að skila ríkissjóði 27,6 milljörðum króna, umfram 6,5 milljarða sem fást með almennri verðlagsuppfærslu gjalda. Skattahækkanirnar eru því nær sexfalt meiri en sá afgangur sem ríkisstjórnin sýnir á blaði.
Mynd af vefsíðu stjórnarráðsins 7. september 2026.
Þetta skiptir máli við mat á árangrinum. Fjárlög hafa ekki verið hallalaus í átta ár. Allur hallarekstur tímabilsins skýrist þó ekki af slakri fjármálastjórn. Kórónuveirufaraldurinn krafðist óvenjulegra ráðstafana og mikils kostnaðar. Síðan bættust við jarðeldar á Reykjanesi og aðgerðir þar.
Fyrir faraldurinn var ríkissjóður rekinn með afgangi og skuldir voru markvisst lækkaðar. Verkefnið nú er að endurheimta þá stöðu. Stjórnvöld velja hvort það er gert með varanlegum umbótum eða sífellt þyngri álögum.
Vandinn sem ríkisstjórnin glímir nú við verður ekki skýrður með tímabundnum áföllum. Hann stafar að verulegu leyti af ákvörðunum stjórnvalda sjálfra. Bóta- og velferðarkerfi ríkisins kostar tæplega 500 milljarða króna og vex hratt. Ríkisstjórnin hefur fremur kosið að auka útgjöldin en að ráðast í breytingar sem tryggja sjálfbærni kerfisins. Við bætist launaþróun hjá hinu opinbera sem hefur ítrekað farið fram úr undirliggjandi getu hagkerfisins.
Vinnumarkaðslíkanið skilar þannig launahækkunum sem ríkissjóður ræður illa við og ýtir jafnframt undir verðbólgu og háa vexti. Réttu viðbrögðin væru að hægja á útgjaldavexti opinbera bótakerfisins og breyta því hvernig laun hins opinbera ráðast. Ríkisstjórnin treystir sér ekki til þess. Kerfin halda áfram að vaxa og meira fé er einfaldlega sótt til almennings og fyrirtækja með hærri sköttum og gjöldum.
Svonefnd blönduð leið ríkisstjórnarinnar leiðir markvisst til verulegra skattahækkana. Opinber gjöld hækka almennt um 5,2% þótt verðbólgumarkmið Seðlabankans sé 2,5%. Kílómetragjaldið hækkar um 15,9% og skilar ríkissjóði fjórum milljörðum króna til viðbótar. Hækkunin leggst á ferðir og vöruflutninga, eykur kostnað fyrirtækja og heimila og getur þrýst upp verðlagi og þar með höfuðstól verðtryggðra lána.
Tekjuskattsbyrði einstaklinga eykst einnig án þess að skatthlutföll breytist. Framleiðniviðmið var tekið upp árið 2022 til að hamla gegn skattskriði. Persónuafsláttur og skattþrep áttu að hækka með verðbólgu að viðbættu 1% vegna framleiðniaukningar. Viðbótin fellur niður árið 2027. Skattþrepin hækka því minna og fólk greiðir 3,1 milljarði króna meira í skatt en samkvæmt óbreyttri reglu. Þetta snertir launafólk allt niður að skattleysismörkum.
Endurgreiðsla virðisaukaskatts vegna vinnu við íbúðarhúsnæði lækkar úr 35% í 20%. Ríkið fær 3,6 milljarða króna en byggingarkostnaður hækkar þegar húsnæðisskortur er þegar mikill.
Bankaskatturinn hækkar um 75% og skilar sex milljörðum króna. Kostnaðurinn hverfur ekki innan bankanna heldur getur hann birst í vöxtum og þjónustugjöldum eða komið niður á eigendum þeirra, þar á meðal lífeyrissjóðum almennings.
Á móti þessum tekjuaðgerðum telur ríkisstjórnin sig draga úr útgjaldavexti um 44,2 milljarða króna. Sú tala segir þó ekki alla söguna. Hluti aðgerðanna felst í að fresta verkefnum, færa fjármögnun milli ára eða nýta eldri fjárheimildir. Þar er meðal annars lægri ráðstöfun til nýs Landspítala, húsnæðis og orkuskipta. Breytt tímasetning útgjalda er ekki það sama og varanleg hagræðing.
Þetta er sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að forsætisráðherra kallaði eftir hugmyndum almennings um hagræðingu og um tíu þúsund tillögur bárust. Sérfræðingar fóru yfir þær og skiluðu skýrslu. Í frumvarpinu er engin heildstæð mynd dregin upp af verkefnum sem hafa verið lögð niður, stofnunum sameinuðum eða tvíverknaði eytt.
Fjárlagafrumvarpið fellur að plani Kristrúnar í einum mikilvægum skilningi: Hún hét því að skila hallalausum fjárlögum árið 2027 og á pappír stendur nú eftir lítill afgangur. Leiðin að núllinu er þó önnur en ætla mætti af tali hennar um betri ríkisrekstur, forgangsröðun og baráttu gegn verðbólgu. Hluti boðaðs aðhalds felst í að fresta útgjöldum en ekki varanlegri hagræðingu. Þótt sýndur sé 4,7 milljarða afgangur verður lánsfjárjöfnuður ríkissjóðs áfram neikvæður um tæpa 70 milljarða króna.
Kristrún Frostadóttir gagnrýndi fjármálastjórnina harðlega fyrir kosningarnar 2024. Hún taldi ríkisfjármálin hafa ýtt undir verðbólgu og háa vexti og lagði áherslu á aga, forgangsröðun og trúverðuga stjórn efnahagsmála. Mælikvarðinn sem hún lagði á fyrri ríkisstjórn hlýtur einnig að gilda um hennar eigin stjórn.
Sama á við um Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Viðreisn. Fyrir kosningar lagði flokkurinn áherslu á einfaldara skattkerfi, aðhald og betri nýtingu opinberra fjármuna. Nú liggur leiðin hins vegar að skattgreiðendum.
Ríkisstjórn sem treystir sér hvorki til að hemja vöxt bótakerfisins né laga vinnumarkaðslíkanið á aðeins einn bjarghring: Skattgreiðandann.