Ófriður nærri Norðurlöndum
Morgunblaðið, laugardagur, 30. maí 2026
Fyrir tíu dögum stöðvaðist daglegt líf í Vilníus, höfuðborg Litháens. Forsetinn og forsætisráðherrann leituðu skjóls í sprengjuheldu neðanjarðarbyrgi, flugi var aflýst, umferð lamaðist og þúsundir borgarbúa leituðu niður í bílastæðahús og önnur neyðarskýli.
Þetta voru fyrstu fyrirmæli um rýmingu vegna hættu á loftárás á evrópska höfuðborg NATO-ríkis í 77 ára sögu bandalagsins. Ógnin kom ekki frá eldflaugum eða sprengjuflugvélum heldur drónum sem höfðu villst af leið. Frá Vilníus eru um 1.600 kílómetrar að víglínu stríðsins í Úkraínu en samt hafði stríðið skyndilega bankað upp á í miðri Evrópu.
Íbúar í Vilníus leituðu skjóls í bílastæðahúsum af ótta við drónaárás.
Undanfarið hafa drónar sveimað yfir Litháen, Lettlandi, Eistlandi og Finnlandi. Um er að ræða úkraínska dróna sem Rússar hafa náð að trufla og blekkja. Þannig birtist nú ný hlið á Úkraínustríðinu: átök við hefðbundnar víglínur missa vægi sitt og áhrif ófriðarins ná langt út fyrir sjálft orrustusvæðið.
Hulið fjölþátta stríð hefur lengi verið háð í netheimum. Það verður nú sýnilegt. Drónar Úkraínuhers sem beint er gegn hafnarmannvirkjum Rússa við Finnlandsflóa fljúga um svæði þar sem Rússar trufla GPS-kerfið og sumir fara þangað sem leiðsögukerfi þeirra beina þeim frekar en þangað sem stjórnendur þeirra ætluðu.
Um svipað leyti og íbúar Vilnius hlupu í loftvarnabyrgi var sjónvarpsþátturinn Norrænt svar við umbrotasömum heimi frumsýndur í Danmörku. Þátturinn var framhald af norræna umræðuþættinum sem danska ríkissjónvarpið og norrænir samstarfsaðilar þess sendu út árið 2024 með áherslu á innrás Rússlands í Úkraínu. Nú snerist umræðan ekki aðeins um Rússland, heldur einnig um stöðu Bandaríkjanna sem bandamanns, Grænlandskrísuna, samheldni NATO, afstöðu Norðmanna til ESB, afstöðuna til kjarnorkuvopna og getu norrænu ríkjanna til að bregðast við sameiginlega þrátt fyrir mismunandi pólitískar forsendur og þjóðarhagsmuni.
Christian Sforzini Graugaard, stjórnandi danska umræðuþáttarins Debatten, er hugmyndasmiður og ritstjóri sameiginlegu norrænu þáttanna um öryggismálin. Að þessu sinni svöruðu eftirtaldir stjórnmálamenn spurningum fréttamanna frá fjórum norrænum ríkissjónvarpsstöðvum: Jens Stoltenberg, fjármálaráðherra Noregs og fyrrverandi framkvæmdastjóri NATO, Pål Jonson, varnarmálaráðherra Svíþjóðar, Lars Løkke Rasmussen, starfandi utanríkisráðherra Danmerkur, og Anders Adlercreutz, ráðherra norrænnar samvinnu í Finnlandi. Þá var rætt við Jens-Frederik Nielsen, formann landstjórnar Grænlands, og Kaju Kallas, utanríkis- og öryggismálastjóra ESB.
Þegar þátturinn er rifjaður upp í huganum er þess fyrst að minnast hve mikil alvara sveif yfir vötnunum. Spyrjendur voru einstaklega vel undirbúnir og ávallt málefnalegir án þess að gerast ágengir. Raunar þurftu þeir þess ekki því að svörin voru skýr og eins afdráttarlaus og vænta má þegar rætt er um jafn viðkvæm mál og hér voru á dagskrá.
Stjórnmálamenn í löndunum fjórum hafa lagt fram tillögur og tekið ákvarðanir um ný og mikil útgjöld til varnarmála á undanförnum misserum. Ríkisstjórnir landanna allra stefna að því að auka útgjöld sín á þessu sviði í 5% af vergri landsframleiðslu á komandi árum. Þá verður hergagnaframleiðsla einnig aukin.
Á dögunum var greint frá því að sænska ríkisstjórnin hefði samið um kaup á fjórum freigátum af Frökkum fyrir 40 milljarða sænskra króna (um 550 ma. ISK). Í fyrra sömdu Norðmenn við Breta um kaup á fimm freigátum.
Danska ríkisstjórnin hefur ákveðið smíði á fimm nýjum sérhönnuðum norðurslóðavarðskipum vegna vaxandi spennu og bráðnunar íss á norðurslóðum. Skipunum er sérstaklega ætlað að sinna gæslu og eftirliti á hafsvæðunum í kringum Grænland og Færeyjar, rétt við íslensku efnahagslögsöguna.
Skipin verða ísstyrkt til að þola erfiðar aðstæður í íshafinu, auk þess sem þau verða vopnuð og búin öflugum varnarkerfum. Skipin eru hönnuð og verða smíðuð í Danmörku (í Esbjerg og Frederikshavn) af samstarfshópnum Danske Patruljeskibe K/S.
Undirbúningur þessa verkefnis hófst árið 2023, áætlunum var breytt snemma árs 2025 til að gera skipin hernaðarlega öflugri, og stefnt er að því að fyrsta skipið verði afhent árið 2029. Allur flotinn á að vera tilbúinn í kringum 2035.
Engir Íslendingar voru á meðal þátttakenda í þessum norræna umræðuþætti. Það hefði vissulega verið forvitnilegt að sjá íslenskan sjónvarpsmann og stjórnmálamann máta sig í þessum félagsskap. Erum við með á nótunum?
Í ljós hefði komið hve viðhorf stjórnvalda hér eru agalaus og ómarkviss í samanburði við það sem gerist í norrænu ríkjunum fjórum þar sem þjóðirnar þjálfa tugi, ef ekki hundruð, þúsunda manna og verja hundruðum milljarða til að verja eigið land og annarra.
Hér kemst nauðsyn þess að tryggja snurðulausa ábyrgðar- og ákvarðanakeðju í öryggismálum ekki einu sinni af umræðustigi. Hvað eftir annað koma ábendingar frá þingnefndum um nauðsyn skýrari stefnumótunar og framkvæmdar.
Utanríkisráðuneytið kýs að halda mörgu leyndu. Hefur verið skýrt frá því opinberlega hvernig verja á þeirri hækkun varnartengdra útgjalda sem ráðherrar lofuðu á vettvangi NATO?
Þegar nágrannaþjóðir okkar hervæðast af fullri alvöru vegna nýrrar stöðu í Evrópu er ekki lengur nóg fyrir íslensk stjórnvöld að tala á almennum nótum um samstarf og samstöðu. Þau verða að skýra hvaða ábyrgð Ísland ætlar sjálft að axla á vörnum landsins og Norður-Atlantshafsins. Skortur á umræðu um þetta er orðinn sjálfstæður öryggisvandi.