Nýtum EES betur utan ESB
Morgunblaðið, laugardagur, 6. júní 2026
Með samþykkt Alþingis 28. maí um að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst næstkomandi er hafinn nýr kafli í umræðunni um samskipti Íslands og Evrópusambandsins. Fram að þessu hefur athyglin beinst að lagalegum álitaefnum, orðalagi spurningarinnar og því hvernig staðið hefur verið að undirbúningi málsins. Þau atriði skipta máli og verða áfram til umræðu.
Nú er hins vegar tímabært að beina sjónum að stærri spurningu: Hver er farsælasta leið Íslands til framtíðar?
Í þeirri umræðu hefur of lengi verið gefið í skyn að valið standi milli aðildar að Evrópusambandinu og áhrifaleysis, að Ísland þurfi að ganga inn í sambandið til að hafa áhrif á eigin framtíð. Ég tel að nálgast eigi viðfangsefnið á annan hátt og reisa umræðuna á reynslu Íslands af EES-samstarfinu og þeim tækifærum sem þar felast.
Íslendingar eru nú þegar virkir þátttakendur í evrópsku samstarfi. Með EES-samningnum höfum við aðgang að innri markaði Evrópu, stærsta efnahagssvæði heims. Þar njóta íslensk fyrirtæki sömu réttinda og fyrirtæki innan aðildarríkja Evrópusambandsins á flestum sviðum sem skipta atvinnulíf og neytendur máli.
Það er rangt hjá utanríkisráðherra Íslands að EES-samningurinn dugi ekki lengur. Felist barátta ráðherrans fyrir 29. ágúst í því að grafa undan EES-samstarfinu er lágt lagst.
Við Laugardalslaugina að morgni 6. júní 2026.
Mikilvægasti misskilningurinn í umræðum um Evrópusambandið er sá að áhrif og aðild séu eitt og hið sama. Reynslan kennir annað. Áhrif ráðast sjaldnast af því hver greiðir atkvæði við lok afgreiðslu máls. Áhrif ráðast af því hver tekur þátt í mótun þess frá upphafi.
Þess vegna hef ég um árabil haldið því fram að íslensk stjórnvöld hafi ekki nýtt til fulls þau tækifæri sem EES-samningurinn veitir. Vilji menn hafa áhrif á reglur innri markaðarins verður það að gerast á réttum stað, á réttum tíma og með réttum rökum. Það verður að gerast meðan mál eru enn í mótun, áður en afstaða hefur verið mótuð innan stofnana Evrópusambandsins.
Þar höfum við oft komið of seint að borðinu. Við höfum ekki nýtt okkur þann mikilvæga rétt sem við höfum til áhrifa á reglur sem okkur snerta.
Þessi staðreynd er hins vegar ekki rök fyrir inngöngu í Evrópusambandið. Hún er rök fyrir því að standa betur að hagsmunagæslu Íslands.
EES-samningurinn var aldrei hugsaður sem biðstofa á leið til aðildar að Evrópusambandinu. Fyrir Ísland hefur hann reynst sjálfstæður kostur sem sameinar aðgang að innri markaðnum og sjálfstæða ákvarðanatöku á lykilsviðum. Það á ekki að yfirgefa þá leið eða rægja hana heldur nýta hana betur.
Í mínum huga er enginn vafi á því að íslenskum hagsmunum sé betur borgið innan EES-samstarfsins en innan Evrópusambandsins sjálfs. Ástæðan er einföld. Innan EES kemur Ísland fram sem sjálfstætt ríki með skýrt skilgreinda þjóðarhagsmuni. Við getum talað einum rómi fyrir þeim sjónarmiðum sem mestu skipta fyrir íslenskt atvinnulíf og íslenskt samfélag.
Innan Evrópusambandsins breytist vettvangurinn. Þar ráðast mál í síauknum mæli og nær alfarið á vettvangi flokkspólitískra bandalaga, málamiðlana og hagsmunasamsteypna sem ná yfir mörg ríki. Þar yrðu íslensk sjónarmið aðeins einn þáttur af mörgum í stærra pólitísku samhengi.
Það er alls ekki sjálfgefið að Ísland hafi meiri áhrif innan Evrópusambandsins en utan þess. Þvert á móti gæti sérstaða Íslands og skýr rödd þjóðarinnar veikst þegar hún yrði hluti af stærra pólitísku kerfi þar sem önnur sjónarmið og pólitískir hagsmunir stórríkja ráða oftast ferðinni.
Verkefni næstu ára eiga að snúast um þjóðarhag. Efla þarf íslenska hagsmunagæslu gagnvart Evrópu í krafti EES-samstarfsins. Við þurfum fleiri sérfræðinga, öflugri greiningu, markvissari samráðsvettvanga við atvinnulíf og sveitarfélög og virkari þátttöku í undirbúningi þeirra reglna sem síðar verða hluti af innri markaðnum.
Þetta er ekki aðeins tæknilegt verkefni heldur einnig pólitískt. Það krefst þess að stjórnvöld hafi skýra sýn á þjóðarhagsmuni Íslands og fylgi henni eftir af festu. Þetta eru viðfangsefni sem þarf að vinna að innan ramma íslenskrar stjórnsýslu en ekki flytja til úrvinnslu í Brussel þar sem skalinn og viðmiðin eru allt önnur en hjá okkur á heimavelli.
Á sama tíma þarf Ísland að nýta betur þá styrkleika sem hafa skilað okkur árangri. Við búum yfir auðlindum sem eru hluti fullveldis okkar. Við höfum byggt upp samkeppnishæft atvinnulíf sem fellur að stærð þjóðarinnar og landshögum. Við eigum traust samstarf við nágrannaríki okkar, aðild að NATO og einstaka stöðu á Norður-Atlantshafi þar sem mikilvægi Íslands fer vaxandi.
Framtíð Íslands ræðst ekki af því hvort við göngum inn í Evrópusambandið. Hún ræðst af því hvort við höfum sjálfstraust til að nýta þau tækifæri sem þegar eru fyrir hendi.
Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst ætti því ekki að snúast um hvort Ísland hafi kjark til að ganga inn í Evrópusambandið. Hún ætti að snúast um hvort við höfum trú á eigin getu til að gæta hagsmuna okkar sem sjálfstætt ríki.
Valið stendur ekki milli Evrópu og einangrunar. Valið stendur milli þess að gæta íslenskra hagsmuna sem sjálfstætt ríki innan EES eða flytja þá baráttu inn í flokkspólitískt kerfi Evrópusambandsins.
Ég tel fyrri kostinn farsælli. Við eigum ekki að yfirgefa EES heldur að nýta EES betur. Ekki að færa ábyrgðina annað heldur axla hana af meiri festu. Ekki að verða eitt ríki af mörgum heldur að láta rödd Íslands heyrast skýrar þar sem ákvarðanir eru mótaðar.