Norðurslóðavarðstaða NATO – ný staða Íslands
Morgunblaðið, laugardagur 14. febrúar 2026.
Á skömmum tíma hefur orðið hröð breyting á afstöðu NATO til norðurslóða. Nú í vikunni kynnti Mark Rutte, framkvæmdastjóri bandalagsins, nýtt verkefni, Arctic Sentry, Norðurslóðavarðstöðuna, sem nær til samhæfingar allra eftirlits- og hernaðaraðgerða NATO-ríkjanna á svæðinu.
Framkvæmd verkefnisins stýrir sameiginleg herstjórn bandalagsins í Norfolk í Virginíuríki í Bandaríkjunum. Herstjórnin starfar við hlið yfirstjórnar Atlantshafsflota bandaríska sjóhersins sem gætir öryggis á Norður-Atlantshafi og norðurslóðum. Svæði herstjórnarinnar nær auk þess yfir öll Norðurlöndin að Eystrasaltsríkjunum.
Ulf Kristersson forsætisráðherra Svíþjóðar tilkynnti 12. febrúar að undir merkjum Arctic Sentry myndu Svíar senda JAS-39-Gripen orrustuþotur til loftrýmisgæslu við og yfir Grænlandi. Var ljóst að til þess yrðu notaðar einhverjar af þeim sex orrustuþotum sem Svíar sendu hingað til að sinna loftrýmisgæslu 2. febrúar ásamt 110 manna liði.
Þetta breytir forsendum ákvörðunar á vettvangi NATO sem tekin var að ósk íslenskra stjórnvalda og leiddi til komu franskrar orrustuflugsveitar hingað vorið 2008.
Ef loftrýmisgæslan frá Keflavík er nú hluti af samhæfðri aðgerð sem nær yfir bæði Ísland og Grænland gerir það Ísland að lykilmiðstöð loftvarna á GIUK-svæðinu.
Á tæpum 20 árum hafa starfsmenn Landhelgisgæslunnar áunnið sér mikla reynslu og traust við móttöku orrustuflugsveita auk þess sem fullkomin aðstaða er á Keflavíkurflugvelli fyrir þotur sveitanna og liðsmenn þeirra. Á Grænlandi er ekki um neitt sambærilegt að ræða.
Íslensk stjórnvöld hljóta að gera þingi og þjóð grein fyrir hlut Íslands við framkvæmd þessa nýja NATO-verkefnis. Ekki var minnst á það við afgreiðslu stefnunnar í varnar- og öryggismálum fyrir tæpum tveimur vikum. Annaðhvort vissi utanríkisráðherra ekki hvert stefndi eða ákveðið var að láta þetta stóra norðurslóðaskref NATO liggja í þagnargildi.
Norðurslóðir eru ekki lengur jaðarsvæði í stefnumótun NATO, þær eru orðnar hluti af kjarnaverkefni þess. Það hlýtur að hafa áhrif hér.
Í vikunni gaf sjálfstæða hugveitan Varða út skýrslu undir heitinu: Gráa svæðið: Rússnesk skemmdarverk, innviðir og Ísland. Þar er greint frá því að skemmdarverkum í Evrópu þar sem talið er að Rússar eigi hlut að máli hafi fjölgað um 264% á milli 2023 og 2024 og þróunin hafi haldið áfram árið 2025. Oft sé um ódýrar og tæknilega einfaldar aðgerðir að ræða gegn veikleikum í samtengdum kerfum. Rússar nýti stundum milliliði, þar á meðal skipulagða glæpahópa.
Í skýrslunni er þessi þróun greind og hún sett í íslenskt samhengi. Landfræðileg einangrun landsins eykur viðkvæmni vegna skorts á varaleiðum, einkum í orku- og fjarskiptakerfum. Landfræðileg lega Íslands ein og sér veitir ekki vernd gegn markvissum skemmdarverkum. Vöxtur skipulagðrar glæpastarfsemi á Íslandi skapar aðstæður til að framkvæma skemmdarverk með milliliðum. Þær aðferðir torvelda greiningu, tefja viðbrögð og gera ábyrgð óljósari.
Niðurstöður skýrslunnar sýna að núverandi lagaumhverfi á Íslandi dugar ekki til að bregðast við þessari ógnarmynd. Varnarsamstarf og aðild Íslands að NATO veitir vernd gegn hernaðarárásum en síður gegn aðgerðum á gráa svæðinu. Borgaralegan viðbúnað þarf að efla.
Undir þetta mat skal tekið. Arctic Sentry-verkefni NATO er sniðið eftir reynslu bandalagsins af verkefninu Baltic Sentry (Eystrasaltsvarðstöðunni) sem stofnað var til í janúar 2025 til að stemma við skemmdarverkum á Eystrasalti. Þar voru skip í rússneska skuggaflotanum notuð til að vinna spellvirki á neðansjávarstrengjum og köplum. Með því að samhæfa borgaralega og hernaðarlega krafta hefur verið tekist á við þessar hættur þar.
Vegna þess að ekkert samkomulag er lengur í gildi milli Rússa og Bandaríkjamanna um takmörkun langdrægra kjarnavopna telja sérfræðingar að hætta aukist á misskilningi og tortryggni á því sviði sem hafi óhjákvæmilega áhrif á norðurslóðum. Helsta kjarnorkuvopnabúr Rússa er á Kólaskaga við Noreg, Svíþjóð og Finnland.
Rússneskir kjarnorkukafbátar, burðarás fælingarmáttar landsins, þurfa að komast frá bækistöðvum sínum á Kólaskaga út á Norður-Atlantshaf. Leið þeirra liggur um Barentshaf og svæðið milli Noregs, Bjarnareyjar og Svalbarða. Þar hafa Bandaríkin og NATO aukið viðveru sína á undanförnum árum.
Mat margra sérfræðinga er að of mikill þrýstingur þarna geti haft öfug áhrif. Telji kjarnorkuveldi fælingargetu sinni ógnað bregðist það við með stigvaxandi og hættulegri hegðun. Í því ljósi segja sumir að skynsamlegra sé fyrir NATO að leggja höfuðáherslu á GIUK-hliðið – hafsvæðið milli Grænlands, Íslands og Bretlands – fremur en að færa sig of nærri kjarnorkubækistöðvum Rússa í norðri.
Þetta snýr beint að Íslandi og hlýtur óhjákvæmilega að ráða ákvörðunum um viðbúnað NATO og sérstaklega Bandaríkjastjórnar hér.
Íslensk stjórnvöld hafa hingað til látið sitja við almennar yfirlýsingar um mikilvægi samstöðu innan NATO og gildi varnarsamningsins við Bandaríkin. Örar breytingar krefjast hins vegar virkari stefnumótunar og viðbragða.
Hvert á framlag Íslands að vera? Eiga íslensk stjórnvöld að hafa frumkvæði að því að NATO setji upp fasta norðurslóðavarðstöð hér? Þar sé bæði staðið að borgaralegum og hernaðarlegum samhæfingarverkefnum.
Spurningin er ekki hvort Ísland skipti máli í þessari nýju stöðu. Spurningin er hvort íslensk stjórnvöld ætli að móta svarið – eða láta aðra gera það.