Milli kennisetninga og veruleika
Morgunblaðið, laugardagur 16. maí 2026,
Á heildina litið hefur ekki hlaupið mikill hiti í baráttuna fyrir sveitarstjórnarkosningarnar að þessu sinni. Í ljósi hennar verða úrslitin líklega einkum túlkuð á þann veg að tekist hafi verið á um þau mál sem helst hvíla á íbúum á hverjum stað.
Í 50 sveitarfélögum landsins af 61 eru boðnir fram listar, í heildina 178 talsins og á þeim er nöfn 3.156 einstaklinga að finna. Í sjö sveitarfélögum fer fram óhlutbundin kosning, þ.e. allir kjörgengir íbúar eru í framboði, og í fjórum sveitarfélögum er sjálfkjörið, sagði Stefán Einar Stefánsson, blaðamaður á Morgunblaðinu og stjórnandi umræðuþáttarins Spursmála á hlaðvarpi mbl.is.
Í aðdraganda kosninganna hefur Morgunblaðið lagt sérstaka áherslu á að fylgja umræðunni eftir um land allt. Stefán Einar hefur ferðast um vítt og breitt og rætt við oddvita og frambjóðendur í fjölda sveitarfélaga.
Auk þess efndi Morgunblaðið víða til borgarafunda og ræddi við oddvita á höfuðborgarsvæðinu. Með þessari víðtæku umfjöllun hefur blaðið lagt áherslu á að sveitarstjórnarkosningar endurspegli viðhorf landsmanna í heild.
Þótt staðbundin mál ráði mestu ber þó að líta til þess að við úrlausn þeirra ráða meginskoðanir í stjórnmálum miklu.
Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra lagði til dæmis land undir fót og heimsótti nokkra staði til að hvetja til stuðnings við Samfylkinguna. Á lokastigi baráttunnar hafa birst sjónvarpsauglýsingar með Kristrúnu til bragðbætis með oddvitum sem eiga undir högg að sækja í sveitarfélögum sínum. Að því leyti leggur Samfylkingin vinsældir ríkisstjórnarinnar að veði.
Í Kópavogi virtist forsætisráðherra gefa í skyn að ríkisvaldið ætti að styðja sérstaklega við sveitarfélög sem fylgdu stefnu Samfylkingarinnar. Dró ræðan þann dilk á eftir sér að samfylkingarfólk hljóp í vörn fyrir ráðherrann. Kristrún mætti víst skipta sér af kosningunum.
Vandræði Samfylkingarinnar hafa verið mikil í Reykjavík í aðdraganda kosninganna. Ásakanir um spillingu gengu á báða bóga milli þeirra sem börðust um oddvitasætið á lista flokksins. Þar tókust á fylkingar frá hægri og vinstri í flokknum og eiga þær nú fulltrúa í efstu sætum listans.
Oddviti Flokks fólksins (FF) birti vitvélarmynd þar sem hann gekk í skrokk á efsta manni á Reykjavíkurlista Samfylkingarinnar. Oddvita FF var hafnað af Samfylkingunni í Reykjavík þótt hann væri í forystu Rósarinnar, gamals félags jafnaðarmanna. Kosningastjóri FF fjarlægði vitvélarmyndina fljótt af samfélagsmiðlum.
Í kosningavikunni birti framkvæmdastjóri og hugmyndafræðingur þingflokks Samfylkingarinnar, Þórður Snær Júlíusson, grein í sama anda og dylgjur forsætisráðherra um að sjálfstæðismenn ætluðu að selja Orkuveitu Reykjavíkur. Oddviti sjálfstæðismanna, Hildur Björnsdóttir, svaraði dylgjunum og sagði það hvorki stefnu Sjálfstæðisflokksins, né sína, að selja OR. Það hefði legið skýrt fyrir í málefnaskrá þeirra frá upphafi.
Þórður Snær Júlíusson hélt fram þeirri skoðun að við úrlausn viðfangsefna vegna skóla, heilbrigðisþjónustu eða samgangna stæðu aðeins tvær leiðir til boða: annaðhvort samfélag vinstrisinna eða markaður hægrimanna.
Þar með er málefnaleg umræða um gæði þjónustu, skilvirkni og fjárhagslega ábyrgð færð niður á slagorðastig.
Í grein í The Wall Street Journal var nú í vikunni fjallað um það sem blaðamaðurinn telur mikil umskipti í Svíþjóð. Í þessari fyrirmynd sameignarstefnunnar snúi stjórnvöld sér nú að harðgerri einstaklingshyggju.
Áratugum saman hafi Svíþjóð verið tákn stjórnarhátta í krafti hárra skatta og mikilla opinberra útgjalda. Þar hefði lífi fólks verið mótaður opinber farvegur frá vöggu til grafar með ríkisreknum sjúkrahúsum, skólum og hjúkrunarheimilum. Ekki lengur, segir blaðamaðurinn, á lágum nótum hafi 11 milljónir manna í þessu norræna ríki „tekið kapítalismanum opnum örmum“.
Svíar hafi markaðsvætt skóla, heilsugæslu og hluta opinberrar þjónustu eftir kreppu og stöðnun. Til sögunnar hafi komið meiri samkeppni, tæknivæðing og skilvirkni. Samtímis hafi félagslegur munur aukist og umræða um sundrungu í samfélaginu.
Sænska kerfið hefur hvorki hrunið né sigrað. Það hefur hins vegar batnað.
Velferðarkerfið er ekki horfið í Svíþjóð. Deilt er um framkvæmd og rekstrarform. Reynslan er blönduð og einmitt þess vegna lærdómsrík.
Í Reykjavík undir stjórn Samfylkingarinnar hefur hins vegar ríkt hugmyndafræðileg tregða gagnvart hvers kyns samkeppni eða nýjum rekstrarformum í opinberri þjónustu.
Þegar hugmyndasmiður og framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar birtir hugsjónagrein af úreltum toga fyrir kosningar nú sendir hann skilaboð til samstarfsflokkanna á þingi, Viðreisnar og Flokks fólksins: Þeir skuli ekki voga sér að ganga til samstarfs við neina til hægri.
Reynsla norrænu ríkjanna sýnir að hvorki opinbert eignarhald eitt né markaðsvæðing ein leysir vandann. Mestu skiptir að stjórnvöld þori að bera saman árangur, mæla gæði og axla fjárhagslega ábyrgð. Krafa um slíka stjórnarhætti hefur alltof lengi vikið fyrir einföldunum og úreltum kennisetningum þegar rætt er um Reykjavík.
Sveitarstjórnarkosningarnar nú snúast því ekki aðeins um meirihluta í einstökum sveitarfélögum heldur einnig um það hvort stjórnmálin ætli áfram að ræða skóla, samgöngur og velferð út frá fyrirframgefnum kennisetningum eða horfast í augu við þá einföldu staðreynd að gæði opinberrar þjónustu ráðast af ábyrgð, árangri og vilja til umbóta.