Makríllinn er prófraunin
Morgunblaðið, laugardagur 8. ágúst 2026.
Þeir fara nú mikinn sem hvetja þjóðina til að segja „já til að sjá“ 29. ágúst. Því er haldið fram að ekkert sé að óttast. Fyrst skuli hefja viðræður, síðan sjá hvaða samningur sé í boði hjá ESB og þá fyrst taka afstöðu til hans.
Í sjávarútvegsmálum höfum við fengið slíkt boð. Makríldeilan sýnir hvernig Evrópusambandið bregst við þegar grundvallarhagsmunir Íslands rekast á hagsmuni aðildarríkjanna.
Írland fer nú með formennsku í ráðherraráði ESB og hefur sett stækkun ofarlega á dagskrá. Formennskuríkið getur hraðað ferlinu, tekið mál fyrir og undirbúið ríkjaráðstefnur. Ef þjóðin segir já 29. ágúst eiga Írar fjóra mánuði eftir af formennskutíma sínum til að greiða götu nýrra viðræðna.
Írskir sjómenn nýta mest af makrílkvóta Evrópusambandsins. Írsk stjórnvöld hafa árum saman reist kröfur sínar á sögulegum veiðum og staðið gegn auknum hlut Íslands. Ef Írar fagna að Ísland setjist aftur að samningaborðinu geta þeir jafnframt beitt sér þar gegn sérlausnum sem Íslendingar vilja sín vegna í sjávarútvegsmálum. Stuðningur við inngöngu Íslands er ekki það sama og fráhvarf frá sérhagsmunum ríkja.
Írar vita sem er að við inngöngu nýrra ríkja í ESB geta einstök ríki í sambandinu sett eigin skilyrði en ekki umsóknarríkin. Á árunum 2009 til 2013 sýndi makríldeilan þannig að þegar hagsmunir aðildarríkjanna eru í húfi ráða þau ferðinni. Framkvæmdastjórnin semur ekki við nýtt ríki gegn vilja þeirra.
Deilan um makrílinn sýndi einnig annað sem síður er rætt. Hún snerist ekki aðeins um skiptingu aflaheimilda heldur um forsendur skiptingarinnar. Ísland reisti kröfur sínar á breyttri útbreiðslu makrílstofnsins og stöðu sinni sem strandríki. Ríki Evrópusambandsins vísuðu hins vegar til sögulegra veiða og þess sem þegar hafði fest sig í sessi. Sami grundvallarágreiningur er enn fyrir hendi. Þess vegna er ekki nóg að spyrja hvort samningur náist. Það verður einnig að spyrja á hvaða forsendum hann verður gerður.
Sem sjálfstætt strandríki ákveður Ísland nú eigin kröfur, semur við önnur strandríki og getur, þegar samningar nást ekki, ákveðið eigin aflaheimildir á eigin ábyrgð. Gengi Ísland í Evrópusambandið færðist samningsforræðið til sambandsins. Ísland fengi sæti við borðið innan ESB en hætti að sitja hinum megin við það sem sjálfstæður samningsaðili. Ákvarðanir um veiðiheimildir væru teknar í ráðherraráðinu með auknum meirihluta. Staða Íslands gjörbreyttist.
Af þessum sökum liggja nú þegar fyrir nægar upplýsingar til að umræður fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna gætu verið mun efnismeiri en þær hafa orðið. Ríkisstjórnin lætur hins vegar eins og kjósendur séu fyrst og fremst að greiða atkvæði um að „sjá hvað ESB býður“. Þar er efni viðræðna við sambandið kynnt á villandi hátt.
Þjóðaratkvæðagreiðsla Íslendinga snýst alls ekki um reglur eða stefnu Evrópusambandsins. Hún hlýtur að snúast um umboð fyrir ríkisstjórn Íslands til að semja fyrir hönd þjóðarinnar við sambandið. Þess vegna verður ríkisstjórnin að gera grein fyrir því hvaða markmiðum hún hyggst ná og hvernig þau eiga að falla að skilyrðum ESB svo að samningar náist.
Engin slík samningsmarkmið hafa verið kynnt. Það kemur alls ekki á óvart. Ríkisstjórnin hefur hvorki sameiginlega afstöðu til aðildar né þingmeirihluta að baki skýru samningsumboði. Í stað þess er kjósendum sagt að nauðsynlegt sé að segja „já til að sjá“ hvað viðmælandinn hafi upp á að bjóða. Sjálf kemur ríkisstjórnin hins vegar að samningaborðinu án þess að hafa kynnt eigin markmið.
Makríldeilan segir okkur hins vegar að við þurfum ekki að kjósa og síðan bíða eftir því að „sjá“. Við höfum þegar séð hvernig Evrópusambandið bregst við þegar grundvallarhagsmunir Íslands og aðildarríkjanna falla ekki saman.
Við vitum að formennskuríki getur greitt götu viðræðna en ekki breytt afstöðu aðildarríkjanna. Við vitum að stuðningur við inngöngu Íslands er ekki það sama og stuðningur við málstað Íslands. Og við vitum að stærsta álitaefnið snýr ekki aðeins að aflaheimildum heldur að því hver fer með samningsforræðið.
Með ESB-aðild afsala íslensk stjórnvöld sér samningsforræði í sjávarútvegsmálum. Það er ófrávíkjanlegt skilyrði óháð tímabundnum undanþágum.
Þess vegna á þjóðin ekki að greiða atkvæði undir þeirri kvöð að hún megi fyrst opna augun og sjá ef hún segir já. Hún á að greiða atkvæði um það hvort hún veiti ríkisstjórninni umboð til að ná markmiðum sem ríkisstjórnin kynnir henni. Áður en slíkt umboð er veitt verður að kynna markmiðin. Ríkisstjórn Íslands sinnir ekki skyldu sinni með því að benda á fulltrúa ESB í Brussel. Henni ber að skýra fyrir kjósendum frá eigin áformum gagnvart ESB.
Milliríkjaviðræður hefjast ekki á því að spyrja hvað gagnaðilinn vilji láta af hendi. Þær hefjast á því að skilgreina hvað maður sjálfur telur nauðsynlegt að ná fram.
Atkvæðagreiðslan snýst um hvort ríkisstjórn Íslands fái umboð til að semja fyrir hönd þjóðarinnar. Þess vegna á ríkisstjórnin fyrst að gera grein fyrir því hvaða markmiðum hún hyggst ná.
Makríldeilan er ekki aðeins liðinn kafli í sögunni. Hún lifir enn og sýnir hvers vegna það er óþarft að segja „já til að sjá“. Áður en þjóðin veitir stjórnvöldum umboð til viðræðna á hún rétt á að vita hverju ríkisstjórnin ætlar sér að ná fram fyrir Íslands hönd.
Óskilgreint umboð er umboð sem býður heim misnotkun. Þjóðin hefur ástæðu til að óttast að slíkt umboð verði notað til að skerða rétt hennar.