Lokaðist opni glugginn?
Morgunblaðið, laugardagur 18. júlí 2026.
Það er athyglisvert hvernig rökstuðningur ríkisstjórnarinnar fyrir þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst hefur breyst á aðeins nokkrum mánuðum.
Þegar utanríkisráðherra kynnti tillöguna um þjóðaratkvæðagreiðslu lagði hún sérstaka áherslu á að staða Íslands hefði breyst vegna „geópólitísks óróa“. Á fundi utanríkismálanefndar Alþingis 25. mars talaði hún um „opinn glugga“ til aðildar að Evrópusambandinu. Fáum dögum síðar sagði hún í viðtali við Politico að ein meginástæða þess að efna bæri til þjóðaratkvæðagreiðslu væri einmitt sú óvissa sem skapaðist með stefnu Donalds Trump og breyttum alþjóðaaðstæðum.
Þessi geópólitísku rök voru ekki sett fram í framhjáhlaupi. Þau voru meginskýring ríkisstjórnarinnar á því hvers vegna hraða bæri málinu einmitt nú. Þau voru flutt jafnt á Íslandi sem erlendis. Þau voru vantraust á Bandaríkin.
Þegar erlendir blaðamenn leituðu skýringa á því hvers vegna þessi hraði væri nú á öllu vegna ESB-aðildarinnar hér beindi utanríkisráðherra athygli þeirra að ummælum Trumps um Grænland. Þau voru hluti af pólitísku réttlætingunni fyrir því að flýta málinu. Þá var einnig gert veður út af því að í Davos mismælti Trump sig og nefndi Ísland þegar hann átti greinilega við Grænland.
Skilaboðin voru skýr. Ísland gæti ekki lengur gengið að sama öryggisumhverfi og tryggingu vísri. Þess vegna væri rétt að hefja nú þegar nýtt ferli í átt til Evrópusambandsins. Óttinn við óvissuna í heimsmálum og ný geópólitísk staða styrkti samningsstöðu Íslands.
Frá Ankara-fundi NATO 7. og 8. júlí 2026.
Skjótt skipast veður í lofti. Á ríkisoddvitafundi NATO í Ankara nú í júlí tók málið á sig allt aðra mynd. Að honum loknum fór Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra vinsamlegum orðum um samskipti sín við Donald Trump og Marco Rubio, utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Hún sagði hlýtt á milli sín og Bandaríkjaforseta, að Trump væri vel meðvitaður um stöðu Íslands og að viðhorf bandarískra stjórnvalda til Íslands væri mjög jákvætt.
Þetta eru ekki aðeins góð tíðindi fyrir Ísland. Þau hafa einnig pólitíska þýðingu. Þau breyta þeirri mynd sem ríkisstjórnin sjálf lagði til grundvallar þegar hún rökstuddi hraðann í ESB-málinu.
Ef samskiptin eru jafn góð og forsætisráðherra lýsir, ef Bandaríkjaforseti leggur lykkju á leið sína til að heilsa íslenska forsætisráðherranum, ef utanríkisráðherra Bandaríkjanna ítrekar mikilvægi varnarsamningsins og talar um Ísland sem samstarfsaðila í sameiginlegu öryggisbandalagi, þá vaknar eðlilega spurningin: Hvað varð um opna gluggann? Hann átti að gefa okkur sterka samningsstöðu og við yrðum að flýta okkur því að hann kynni að lokast.
Í ljósi þess sem forsætisráðherra segir vaknar spurning um hvort geópólitíska röksemdin hafi verið ofmetin þegar ákvörðun var tekin um að hraða málinu. Eða telur ríkisstjórnin enn að sama geópólitíska staða kalli á hraðferð inn í aðildarviðræður við Evrópusambandið? Að samningsstaða okkar sé svo sterk vegna Trumps að sjálfur lagabálkur ESB breytist okkur í hag?
Hér vantar skýr svör. Skortur á þeim helst í hendur við að samningsmarkmið Íslands hafa aldrei verið lögð fram. Þau hafa aldrei verið birt með vísan til þess einstaka tækifæris sem nú á að vera til að fá kröfur Íslands samþykktar.
Það sem gerst hefur frá því í mars bendir raunar í aðra átt. Glugginn hefur lokast fyrir okkur og stækkunaráform ESB beinast að Vestur-Balkanskaga auk Úkraínu og Moldóvu. Stækkunardeildin þarf ekki Ísland til að koma hreyfingu á hlutina.
Þá hafa Bandaríkin enn og aftur staðfest skuldbindingar sínar innan NATO. Evrópuríkin axla meiri ábyrgð á vörnum meginlands Evrópu. Kanadamenn, Bretar, Norðmenn og Danir efla hlutverk sitt á Norður-Atlantshafi. Heimsókn breska flugmóðurskipsins HMS Prince of Wales til Hvalfjarðar 10. júlí sl. og aukin umsvif bandamanna á hafsvæðinu sýna að Norður-Atlantshafið hefur öðlast aukið vægi í varnarskipan Atlantshafsbandalagsins.
Þetta er ný verkaskipting innan NATO. Í henni gegnir Ísland lykilhlutverki vegna legu sinnar. Þess vegna verður sífellt mikilvægara að ræða stöðu Íslands út frá þeirri heimsmynd sem er að mótast, en ekki út frá þeirri mynd sem ríkisstjórnin dró upp í byrjun árs til að skýra óðagot sitt og hræðsluna sem hún magnaði.
Það er líka athyglisvert að stuðningsmenn ESB-aðildar virðast síður en áður ræða þessa geópólitísku hlið málsins. Umræðan snýst um verð á kaffibolla í Búdapest og síðan innanlandsmál, húsnæðisvexti, verðlag og almenna ósk um að kíkja í pakkann. Að ákveða stöðu Íslands í heiminum er stærra mál.
Við höfum þegar tryggt okkur aðgang að hjarta Evrópusambandsins þar sem við njótum þess sem innri markaður þess og fjórfrelsið sem honum fylgir hefur að bjóða. Þar öxlum við ábyrgð sem samræmist fullveldi okkar og forræði yfir auðlindum.
Ákvörðunin nú snýr að grundvallarforsendu utanríkis- og öryggisstefnu þjóðarinnar. Hún snýst um hvort þær geópólitísku forsendur sem ríkisstjórnin sjálf taldi réttlæta þjóðaratkvæðagreiðsluna í vor standist enn í ljósi þeirra atburða sem síðan hafa orðið. Hvort samningsstaða okkar sé einstaklega sterk vegna afstöðu Trumps til NATO.
Þjóðin þarf ekki að greiða atkvæði um ESB vegna Trumps. Ríkisstjórnin þarf hins vegar að svara einfaldri spurningu. Er opni glugginn enn opinn eða hefur hann lokast? Ef geópólitíska staðan réttlætti hraðann í mars, hvernig horfir hún þá við í dag? Þjóðin á rétt á skýru svari áður en hún greiðir atkvæði 29. ágúst.