Lenti sleggjan á röngum stað?
Morgunblaðið, laugardagur 3. október 2026.
Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur var mynduð með það yfirlýsta forgangsverkefni að koma á stöðugleika í efnahagsmálum, berja niður verðbólgu og lækka vexti. Sleggja var notuð sem tákn þess að nú yrði tekið af festu á vandanum. Kristrún sagði í fyrsta áramótaávarpi sínu að hlutverk stjórnmálaleiðtoga væri ekki að útskýra fyrir fólki hvað það hefði það gott heldur að leiða sókn og leysa vanda með því að láta verkin tala.Síðan kallaði Kristrún stjórn sína „verkstjórn“ af því að hún myndi ganga skipulega til verks og láta verkin tala. Jafnframt vildi forsætisráðherra um tíma að stjórn sín yrði kennd við „tiltekt“. Allt hafa þetta verið flugeldasýningar sem ekki hafa gert henni kleift að sigrast á verðbólgunni.
Nú er hún 5,9%, rúmu prósentustigi hærri en þegar ríkisstjórnin tók við. Hún hafði þá verið á niðurleið í hálft annað ár og hélt áfram að lækka fyrstu mánuði stjórnartímans. Síðan snerist þróunin við. Vextir eru enn háir og heimilin bíða þess að létt verði undir með þeim.
Í viðtali á Vísi 30. september lýsti Daði Már Kristófersson, fjármála- og efnahagsráðherra og varaformaður Viðreisnar, vonbrigðum yfir því að árangurinn í efnahagsmálum væri ekki meiri. Það tæki tíma að byggja upp trúverðugleika efnahagsstefnunnar. Lausn verðbólguvandans yrði sársaukafull en íslensk heimili stæðu svo vel að þau gætu þolað sársaukann.
Því má spyrja: Lenti sleggjan á röngum stað? Fyrirheit um léttari byrðar heimilanna hafa vikið fyrir kröfu um þolinmæði og fórnir.
Svona sér vitvélin þetta.
Þá eykst svartsýni í atvinnulífinu vegna boðaðra skattahækkana. Skúli Mogensen, stofnandi sjóbaðanna í Hvammsvík, segir fyrirhugaða skattahækkun á baðlón eiga þátt í að milljarða uppbygging í Hvammsvík sé komin á ís. Hann talaði fyrir munn margra atvinnurekenda þegar hann sagði hér í blaðinu í gær: „Ég tel þetta vera mikla skammsýni sem geti haft neikvæð áhrif á ferðaþjónustuna og áframhaldandi vöxt hennar.“
Þegar slagorðin um verkstjórn og tiltekt höfðu ekki skilað boðuðum árangri varð hallalaus ríkisrekstur helsta viðmið stjórnarinnar um eigin árangur. Fjárlagafrumvarpið fyrir árið 2027 varð tákn þess.
Þar er gert ráð fyrir tæplega fimm milljarða króna afgangi. Í ár var gert ráð fyrir um 15 milljarða halla en hann stefnir nú í um 70 milljarða. Verði hallinn 55 milljörðum meiri en áætlað var duga óljós loforð um fimm milljarða afgang ekki. Hallaleysi á blaði er ekki það sama og hallaleysi í framkvæmd.
Ríkisstjórnin sækir auknar tekjur til heimilanna: Skattbyrði eykst. Kílómetragjald, útvarpsgjald og ýmis önnur opinber gjöld hækka. Fjármálaráðherra vill ekki kalla þetta skattahækkanir á venjulegt fólk. Fyrir heimilin skiptir sú skilgreining litlu. Þau horfa á hvað fer úr buddunni.
Á ársfundi Samtaka atvinnulífsins 1. október boðaði Kristrún Frostadóttir aðgerðalista og sagði stjórnina vera að „snúa við blaðinu í baráttunni við verðbólguna“. Með skilyrðum væri hún tilbúin til að takmarka hækkanir almennra krónutölugjalda og gjaldskráa ríkisstofnana við 2,5% í stað 5,2% í fjárlagafrumvarpinu. Skilyrðið væri að kjarasamningar héldu og allir legðu sitt af mörkum. Hún vísaði til ályktunar landsþings Sambands íslenskra sveitarfélaga um sama hámark og sagði fyrirtæki í eigu ríkisins verða hvött til þess sama.
Daði Már hafði sjálfur sagt að draga mætti úr 5,2% hækkuninni til að liðka fyrir kjarasamningum. Hann hafnaði því hins vegar að boðuð hækkun hefði verið hugsuð sem skiptimynt til að nota í samningum. Útspil forsætisráðherra hefur annan blæ en orð Daða Más. Nú reynir á hvort orð Kristrúnar leiði til minni gjaldahækkana og hvernig þær samrýmist fyrirheitinu um hallalaus fjárlög.
Á Vísi sagði Daði Már: „Meðan ég er hérna og ég hef stuðning við þetta þá mun það ganga.“ Fjármálastefna ríkisins verður að hvíla á traustum forsendum, sameiginlegri stefnu ríkisstjórnarinnar og trúverðugri framkvæmd. Staðfesta ráðherra og pólitískur stuðningur eru nauðsynleg en duga ekki ein og sér.
Ríkisstjórnin var mynduð um þrjú skilgreind verkefni: Þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-viðræður, stöðugleika í efnahagsmálum og endurreisn trausts á stjórnmálum. Þjóðin hefur hafnað ESB-áformunum, óstöðugleiki einkennir efnahagsmálin og stjórnin þarf enn að sýna að hún geti staðið undir fyrirheitum sínum um traust.
Viðreisn situr áfram í ríkisstjórn eftir að kjósendur höfnuðu því að hefja að nýju ESB-viðræður sem flokkurinn hafði gert að meginmáli sínu í stjórnarsamstarfinu og vildi flýta. Nú blasir við að flokkurinn stendur ekki við loforðið um að hækka ekki skatta á venjulegt vinnandi fólk.
Inga Sæland og Guðmundur Ingi Kristinsson voru burðarásar Flokks fólksins og héldu honum á lífi í þrengingum hans. Nú situr Guðmundur Ingi utan flokka eftir harkalegan ágreining við Ingu. Eftir stendur vængbrotinn og eindregnari persónuflokkur.
Stjórnarsamstarf Kristrúnar Frostadóttur hvílir á veikari grunni en áður. Stærsta prófraun stjórnarinnar snýst um eigin trúverðugleika og hvort boðuð stefna skili þeim árangri sem heimilunum var lofað.
Sleggja Kristrúnar átti að lenda á verðbólgunni. Hún hækkar hins vegar áfram. Höggið lendir þess í stað á heimilunum sem fjármálaráðherra segir að standi nógu vel til að þola sársaukann.
Sleggjan átti að lækka verðbólgu og vexti. Enn finna heimilin frekar fyrir högginu en árangrinum.