Landbúnaðarstefnan til ESB?
Morgunblaðið, laugardgur 27. júní 2026.
Þegar rætt er um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu (ESB) beinist athyglin gjarnan að því hvort bændur myndu fá hærri eða lægri styrki innan sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar. Þetta sjónarhorn skiptir vissulega máli. Hitt þarf ekki síður að ræða hvort landbúnaðarstefnan sem Íslendingar hafa unnið að því að móta á undanförnum árum samrýmist sömu stefnu og gildir fyrir 27 aðildarríki ESB.
Bændasamtök Íslands hafa af fyrirhyggju boðað fulltrúa bænda til sérstaks þings um miðjan ágúst til að ræða afleiðingar ESB-aðildar Íslands fyrir íslenskan landbúnað og áhrif aðlögunar að regluverki sambandsins.
Á undanförnum árum hafa umræður um íslenskan landbúnað farið inn á nýjar brautir. Áherslan er ekki lengur eingöngu á framleiðslu búvara eða afkomu einstakra búgreina. Í vaxandi mæli er litið á landbúnað sem hluta af stærri heild þar sem byggðafesta, fæðuöryggi, landnýting, loftslagsmál, náttúruvernd og verðmætasköpun tengjast órjúfanlegum böndum.
Þessi sýn birtist meðal annars í landbúnaðarstefnunni Ræktum Ísland! þar sem lögð er áhersla á að landið sjálft sé ein mikilvægasta auðlind þjóðarinnar. Þar er gengið út frá því að markmið landbúnaðarstefnu séu ekki aðeins að framleiða matvæli heldur einnig að tryggja búsetu um land allt, vernda ræktunarland, styrkja fæðuöryggi og stuðla að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda.
Ný skýrsla Landbúnaðarháskóla Íslands um eignarhald á bújörðum undirstrikar mikilvægi þessarar hugsunar. Af skýrslunni sést að Ísland býr yfir miklum landgæðum sem enn eru ónýtt. Samkvæmt nýrri flokkun ræktunarlands teljast nærri hálf milljón hektara vera gott eða mjög gott ræktunarland. Aðeins hluti þess lands er nýttur núna. Þar að auki býr landið yfir víðfeðmu beitilandi sem hefur um aldir verið forsenda búskapar og búsetu.
Þessi landgæði Íslands skapa sérstöðu. Fá þróuð ríki í Evrópu búa yfir sambærilegum kostum. Við vitum ekki hvernig landgæðin munu nýtast eftir tuttugu eða þrjátíu ár. Þau kunna að gagnast með aukinni matvælaframleiðslu, kolefnisbindingu, vistheimt, nýjum orkulausnum eða annarri verðmætasköpun sem enn er óþekkt. Þjóð sem býr yfir slíkum auðlindum þarf að gæta þess að viðhalda sem mestu svigrúmi til að móta sjálf stefnu um nýtingu þeirra.
Verkefnin sem bíða eru fjölmörg og spennandi. Skýrslan sýnir að stór hluti lögbýla er ekki nýttur í þágu landbúnaðarframleiðslu. Fjöldi jarða er í eigu dánarbúa eða margra eigenda og víða hefur virk búseta dregist saman. Þetta bendir til þess að eitt stærsta verkefnið sé ekki skortur á landi heldur hvernig tryggja megi gjöfula nýtingu þess, nýliðun og byggðafestu.
Nauðsyn stöðugleika í byggðamynstri fyrir eflingu samfélaga og atvinnulífs er meðal þess sem helst greinir íslenska landbúnaðarstefnu frá þeirri evrópsku. Fyrir Ísland er landbúnaður ekki aðeins atvinnugrein. Hann er einnig hluti af byggðastefnu, samfélagsstefnu og í vissum skilningi öryggisstefnu. Dreifð búseta, nýting lands og innlend matvælaframleiðsla skipta meira máli fyrir eyþjóð í Norður-Atlantshafi en fyrir fjölmenn meginlandsríki.
Þá hafa loftslagsmálin einnig tekið nýja stefnu. Um árabil var gjarnan litið á búfjárrækt fyrst og fremst sem uppsprettu losunar. Nýjar rannsóknir benda hins vegar til þess að myndin sé flóknari. Doktorsrannsókn Christians Klopsch, sem var varin við Háskóla Íslands 3. júní síðastliðinn, bendir til þess að á þeim úthögum sem rannsakaðir voru hafi beitt land bundið meira kolefni en sambærilegt land þar sem beit hafði verið stöðvuð til langs tíma. Niðurstöðurnar minna á að íslensk vistkerfi eru sérstök og að stefnumótun um landnýtingu þarf að styðjast við rannsóknir sem taka mið af íslenskum aðstæðum.
Þetta leiðir að grundvallaratriði sem sjaldan fær nægilegt vægi í ESB-umræðunni um íslenskan landbúnað: Hver á að ákveða markmið landbúnaðarstefnunnar?
Innan ESB eru grundvallarákvarðanir um sameiginlegu landbúnaðarstefnuna teknar af framkvæmdastjórninni, Evrópuþinginu og ráðherraráðinu. Aðildarríkin hafa svigrúm til að útfæra stefnuna en meginramminn er ákveðinn sameiginlega. Lokaákvarðanir eru teknar samkvæmt meirihlutareglum. Ísland yrði þátttakandi í þeirri stefnumótun en hefði ekki úrslitavald um hana.
Þetta er ekki gagnrýni á Evrópusambandið. Hér er einfaldlega lýst sameiginlegri stefnumörkun margra ríkja. Hún kallar hins vegar á spurningu: Ef íslensk landbúnaðarstefna mótast af byggðafestu, fæðuöryggi, sjálfbærri beitarnýtingu, vernd ræktunarlands, búfjárheilbrigði og landinu sem framtíðarauðlind, er þá skynsamlegt að færa ákvörðunarvaldið um þessi markmið inn í kerfi þar sem meirihluti annarra ríkja ræður þróun stefnunnar til framtíðar?
Þetta snýst ekki aðeins um stöðu landbúnaðarins heldur stöðu landsins sjálfs. Íslensk landbúnaðarstefna hefur á síðustu árum þróast í þá átt að líta á landið sem auðlind sem beri að nýta af ábyrgð, vernda og varðveita fyrir komandi kynslóðir. Það gerist ekki nema ákvarðanir um byggð, matvælaframleiðslu, búfjárstofna, ræktunarland og nýtingu náttúruauðlinda séu teknar af þeim sem búa við íslenskar aðstæður og bera ábyrgð gagnvart íslensku samfélagi.
Þess vegna snýst umræðan um landbúnað og Evrópusambandið ekki fyrst og fremst um styrki. Hún snýst um forræði. Hún snýst um hvort Íslendingar vilji áfram ráða sjálfir hvernig þeir nýta landið sitt, móta byggðina í landinu og tryggja fæðuöryggi komandi kynslóða.