Hver mótar tímalínu ESB-málsins?
Morgunblaðið, laugardagur 28. febrúar 2026.
Í Brussel halda trúverðugir ónafngreindir heimildarmenn fjölmiðla lífi í umræðum um að ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur vinni nú hratt að aðild Íslands að Evrópusambandinu (ESB). Beitan til að vekja áhuga blaðamanna er tal Donalds Trump um Grænland og tolla. Íslendingar eru sagðir óttast Trump og ásælni hans og því sé einstakt tækifæri núna til að greiða atkvæði um að opna ESB-umsóknarferlið sem var lokað í ársbyrjun 2013.
Í The Telegraph var 26. janúar sagt að ESB-þjóðaratkvæðagreiðsla kynni að verða hér í vor. Fjórum vikum síðar, 23. febrúar, sagði POLITICO að íslensk stjórnvöld íhuguðu að atkvæðagreiðsla um aðildarviðræður við ESB yrði líklega í ágúst. Var vísað til tveggja heimildarmanna sem þekktu til „undirbúnings aðildar landsins“.
Þegar Morgunblaðið ræddi frétt POLITICO við Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra sagði hún að það væru „alls konar vangaveltur úti um allan heim um alls konar hluti“. Tvennt væri öruggt í málinu: (1) ákvæði stjórnarsáttmálans um þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald viðræðna eigi síðar en 2027; (2) hún myndi leggja fram þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðsluna nú á vorþinginu.
Í frétt af blaðamannafundi Kristrúnar Frostadóttur í Varsjá miðvikudaginn 25. febrúar hafði The Guardian eftir ráðherranum að „á næstu mánuðum“ yrði gengið til þessarar ESB-þjóðaratkvæðagreiðslu hér. Bætti blaðamaðurinn við að svo virtist sem ríkisstjórnin ætlaði að flýta atkvæðagreiðslunni en vangaveltur hefðu verið um að hún yrði snemma árs 2027.
Fréttin um þetta flaug að minnsta kosti um Norðurlöndin. Danska sjónvarpið sýndi klippu frá blaðamannafundinum í Varsjá og í Noregi vöktu ummælin athygli. Hraðinn varð opinbert umræðuefni áður en hann hafði verið formlega skilgreindur af ríkisstjórninni.
Þegar nýjar tímasetningar mikilvægra atburða eru ræddar opinberlega í erlendum miðlum án ákvarðana heima fyrir verður rammi umræðunnar til utanlands. Í kjölfarið þurfa íslensk stjórnvöld að bregðast við innan þess ramma. Ferill af þessu tagi getur þannig þrengt svigrúm til ákvarðana á heimavelli vegna þess að tímaramminn mótar væntingar um hraða og stefnu.
Í Brussel þekkist að hugmyndir og tímalínur séu ræddar við fjölmiðla áður en þær eru formfestar. Þetta getur skapað pólitískan þrýsting.
Utanríkisráðherra hefur verið í hópi hraðaðildarmanna, sama gildir um áhrifamennina Þorstein Pálsson í Viðreisn og Dag B. Eggertsson í Samfylkingu. Þeir hafa talað fyrir því að þjóðaratkvæðagreiðslunni sé flýtt. Það var ef til vill átylla nafnlausu heimildarmannanna í Brussel.
Kristrún Frostadóttir hefur ekki verið á þessum hraðbáti fyrr en núna þegar henni var kippt um borð í Varsjá. Hún fékk veganesti frá Donald Tusk forsætisráðherra Póllands. Hann undirbjó næsta skref í leiðsögninni inn í ESB með því að láta í það skína að þar væri skilningur á sérþörfum Íslands.
Í samtali við fréttamann ríkisútvarpsins eftir blaðamannafundinn sagði Kristrún að sér þætti merkilegt að maður eins og Tusk sem hefði verið háttsettur innan Evrópusambandsins væri „svona meðvitaður um að þjóð eins og Ísland“ fengi „að halda í sérstöðu sína“. Það væri kannski „eitthvað sem Evrópusambandið í heild sinni [væri] farið að hugsa með mörg ríki, sérstaklega varðandi ríki sem eru vestar í álfunni“.
Þetta er bjartsýni í anda óskhyggju. Einu ríkin utan ESB vestar í álfunni eru Bretland og Noregur auk Íslands. Í Noregi er ekki á dagskrá að ræða ESB-aðild næstu fjögur árin. Þótt Sir Keir Starmer forsætisráðherra Breta sé vinsamlegri í garð ESB en forverar hans frá 2016 er endurkoma Breta í ESB ólíkleg.
Höfuðstöðvar framkvæmdastjórnar ESB - er tímalína Íslands gagnvart ESB ákveðin þarna?
Staðreynd er að vandræði einkenna stækkunarstefnu ESB. Í stækkunarmálum er framkvæmdastjórnin bundin af stífum lagaramma sem setur henni skorður gagnvart óskum Úkraínustjórnar um tafarlausa ESB-aðild. Hafa ýmsar hraðleiðir verið kannaðar. Þær eru allar torfærar. Telur Kristrún Frostadóttir tækifæri fyrir sig felast í tengingu við umsókn Úkraínu? Vangaveltur hennar um þetta í Varsjá en þögn ríkisstjórnarinnar hér heima um það sem fyrir henni vakir er óskiljanleg.
Hér vaknar spurningin: Á einfaldlega að nota Ísland sem leiksopp í tilraunaumræðu um stækkunarstefnu ESB?
Með yfirlýsingunni í Varsjá festist nýr tímarammi í sessi. Umræðan sem nafnlausir heimildarmenn hófu öðlaðist opinbera staðfestingu og svigrúm til opinnar stefnumótunar þrengdist. Næst mótast umræðurnar í aðdraganda atkvæðagreiðslunnar af óljósu tali um tillit til séraðstæðna.
Alþjóðlegir miðlar verða nýttir í þessu skyni og íslensk stjórnvöld svara þeim. Þannig er hætta á að umræða erlendis verði að hvata sem mótar væntingar án þess að samningsmarkmið séu kynnt þjóðinni eða þau hafi verið skilgreind með skýrum hætti á heimavelli.
Þegar rammi máls verður til hjá nafnlausum heimildarmönnum erlendis og viðbrögðin mótast innan hans þrengist svigrúm til umræðna og ákvarðana á innlendum forsendum. Skilgreini stjórnvöld ekki sjálf tímalínu máls verður hún skilgreind fyrir þau. Það er pólitískur veikleiki – ekki styrkur. Við erum nú í þeim sporum.
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir nefnir því miður hvorki efnisatriði né tímasetningu þegar hún flaggar væntanlegri þingsályktunartillögu sinni um næsta skrefið inn í ESB. Hún heldur þeim pólitísku spilum sínum fast að sér. Verður slík tillaga á vormánuðum hluti af pólitískri umræðu fram að sveitarstjórnarkosningum 16. maí. Er það æskilegt?