Hvar eru varnarmilljarðarnir?
Morgunblaðið, laugardagur 11. júlí 2026.
Atlantshafsbandalagið (NATO) efndi til ríkisoddvitafundar í Ankara í vikunni. Þar var ítrekuð óhagganleg skuldbinding stjórnvalda ríkjanna í þágu sameiginlegra varna samkvæmt 5. grein Atlantshafssáttmálans og um samstarf ríkjanna beggja vegna Atlantshafs. Árás á eitt bandalagsríki er árás á þau öll, segir í ályktuninni.
Samstaða ríkjanna, samheldni og sameiginlegur styrkur eru áfram grundvöllur friðar, öryggis og velmegunar fyrir þann milljarð borgara sem býr innan NATO, bandalags frjálsra og lýðræðislegra þjóða, segir í ályktuninni. Ríkin skuldbinda sig áfram til að tryggja fælingu og varnir gegn hvers konar hættu.
Donald Trump Bandaríkjaforseti gekk lengra en hann hefur áður gert til stuðnings við Úkraínu með því að heimila Úkraínumönnum að smíða eigin Patriot-varnarflaugar. Allt frá því að Rússar gerðu innrás sína fyrir rúmum fjórum árum hafa Úkraínumenn óskað eftir þessum vopnum.
Þótt Trump hafi lýst óvild í garð Spánverja vegna framgöngu stjórnar sósíalista þar og enn lýst áhuga sínum á Grænlandi lifir NATO góðu lífi. Ankara-fundurinn sýnir að skapast hefur jafnvægi milli Bandaríkjanna annars vegar og Kanada og evrópskra aðildarríkja hins vegar um verkaskiptingu varðandi varnir meginlands Evrópu og fjármögnun. Markmiðið er að styrkja hervarnir NATO og fælingarmátt gegn hvers konar hættu.
Utanríkisráðherra og forsætisráðherra við upphaf NATO-fundarins í Ankara 8. júlí 2026.
Við upphaf Ankara-fundarins ræddi Kristrún Frostadóttir við blaðamenn og ræddi meðal annars um útgjöld íslenska ríkisins til varnartengdra verkefna: „Við erum komin upp í hátt í eitt prósent af vergri landsframleiðslu þegar kemur að útgjöldum, og þarna sýnum við að við erum góður umboðsmaður öryggis á norðurslóðum og erum augu og eyru varnarbandalagsins.“
Þetta kallar á skýringar. Það er nýmæli að Íslandi sé lýst sem „umboðsmanni öryggis á norðurslóðum“. Ísland er stofnaðili að NATO, bandamaður 31 ríkis. Við leggjum okkar af mörkum til sameiginlegs öryggis. Í fyrra lofaði Kristrún í Haag að verja 1,5% af vergri landsframleiðslu til varnartengdra verkefna. Nú segir forsætisráðherra að staðan sé „upp í hátt í eitt prósent“. Það eru um 50 milljarðar króna á ári.
Þetta er ógagnsæ tala sem er reist á breytingu á heiti bókhaldslykla hjá ríkissjóði en ekki nýjum útgjöldum, eins og lesa má út úr opinberu minnisblaði frá 19. maí sem sent var NATO. Óljóst er hvernig NATO metur skýringarnar.
Fyrir fáeinum árum var hlutfallið rétt mælt 0,09% – við náðum ekki 0,1%. Nú er lofað 1,5%, um 80 milljörðum á ári 2035.
Í grein í Tímariti Vörðu sem kom út 29. júní 2026 segir Garðar Forberg, sem sat í hermálanefnd NATO þegar hann starfaði í íslensku utanríkisþjónustunni, að framlag Íslands til öryggis- og varnarmála sé enn langt undir því sem eðlilegt geti talist þótt það hafi vaxið úr 0,08% í um 0,2% af landsframleiðslu á síðustu þremur árum.
Garðar rifjar upp að í Haag hafi ríkisoddvitarnir lofað að verja allt að 5% til varnarmála og tengdra verkefna. Þar af eigi 3,5% að renna til að styrkja hefðbundna hernaðargetu en 1,5% til að styrkja og nútímavæða borgaralega innviði sem geti jafnframt nýst til öryggis og varna í því skyni að auka viðnámsþrótt ríkja. Markmiðið sé að þetta hlutfall náist árið 2035.
Hann segir að útgjöld íslenska ríkisins nú, 0,2%, falli að mestu leyti undir flokkinn sem NATO skilgreinir undir 3,5% útgjöld, það er rekstur öryggis- og varnarmála á Íslandi, ratsjárstöðvar, starfsemi á Keflavíkurflugvelli, gistiríkjastuðning, þyrlubjörgunarframlag til loftrýmisgæslu, þátttöku í æfingum og annað sambærilegt.
Talan sem Kristrún Frostadóttir nefndi í Ankara er algjörlega ógagnsæ um hvað býr að baki þessum útgjöldum. Forsætisráðherra treystir á minnisblað sem segir í raun ekki annað en hverjir komu að því að semja það. Alþingismenn fá ekki einu sinni að vita um hvaða fjármuni er að ræða. Eru þetta útgjöld sem til þessa hefur einfaldlega verið litið á sem greiðslur til hefðbundinnar mannvirkjagerðar í landinu?
Til hvaða verkefna hafa þeir fjármunir runnið sem Kristrún nefndi í Ankara? Það munar um 50 milljarða króna. Eitt er að ríkisstjórnin sendi NATO skilagrein á þessum framlögum á grunni samþykkta í Haag í júní 2025. Hitt skiptir einnig máli: Hvernig skýrir forsætisráðherra útgjöldin fyrir íslenskum skattgreiðendum?
Í ályktun Ankara-fundarins segir að árið 2025 hafi evrópsk bandalagsríki NATO og Kanada aukið fjárfestingar sínar í grunnþáttum herafla ríkjanna um meira en 139 milljarða Bandaríkjadala. Í Ankara kynntu þessi ríki ný vopnakaup fyrir meira en 50 milljarða Bandaríkjadala. Þar að auki ætla þau að auka eigin hergagnaframleiðslu.
Evrópsku NATO-ríkin og Kanada fjármagna nú langstærstan hluta öryggisaðstoðarinnar til Úkraínu. Fyrir árið 2026 heita ríkin 70 milljörðum evra í hergögn, aðstoð og þjálfun fyrir Úkraínu og að minnsta kosti jafngildum fjárhæðum árið 2027.
Í þessum tilvikum er um raunveruleg útgjöld að ræða sem hafa orðið til þess að herstyrkur NATO-ríkjanna eykst jafnt og þétt. Þess sjást merki.
Ákvörðun hér um að verja tugum milljarða króna til varnartengdra verkefna verður að styðjast við skýra stefnu, gagnsæja forgangsröðun og opinn rökstuðning gagnvart alþingi og almenningi.
Skuldbindingin um stóraukin framlög kallar á að þjóðinni sé með skýrum hætti gerð grein fyrir því til hvaða verkefna fjármunirnir renna, hvernig þeir styrkja stöðu Íslands innan NATO og hvaða árangri þeim er ætlað að ná.