Heimsmálin í ljósi Helsinki-samþykktarinnar frá 1975
Erindi í Rótarý-klúbbi Seltjarnarness, 6. mars 2026.
Heimsmálin í ljósi Helsinki-samþykktarinnar frá 1975
í Rótarýklúbbi Seltjarnarness
6. mars 2026
Sumarið 1975 sat ég lokafund ráðstefnu í Helsinki þar sem leiðtogar 35 ríkja komu saman í nýreistu Finnlandiahúsinu og undirrituðu skjal sem átti eftir að hafa ófyrirséð áhrif á gang Evrópusögunnar – lokasamþykkt ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu, sem við þekkjum í dag sem Helsinki-samþykktina.
Ráðstefnan hófst tveimur árum fyrr í Helsinki með fundi utanríkisráðherra ríkjanna 35 og frá september 1973 til júlí 1975 var fundað um hvernig ætti að ljúka ráðstefnuninni. Var ákveðið að gera það með fundi leiðtoga þátttökuríkjanna þar sem ritað yrði undir lokaskjal ráðstefnunnar við hátíðlega athöfn.
Er skjalið 48 blaðsíður séu nöfn þeirra 35 sem rituðu undir það talin með en í þeim hópi var engin kona.
Lokafundurinn fór fram 30. júlí til 1. ágúst 1975 og vorum við fimm í íslensku sendinefndinni undir forystu Geirs Hallgrímssonar forsætisráðherra: Sendiherrarnir Pétur Thorsteinsson ráðuneytisstjóri, Guðmundur Í. Guðmundsson og Einar Benediktsson, Kurt Juuranto aðalræðismaður og ég, skrifstofustjóri í forsætisráðuneytinu.
Í ræðum sem Einar Ágústsson utanríkisráðherra flutti á upphafsfundi ráðstefnunnar og Geir Hallgrímsson á lokafundinum var meginstefið að virða ætti alþjóðalög og samþykktir og ekki grafa undan þeirri skipan heimsmála sem kom til sögunnar með stofnun Sameinuðu þjóðanna um 30 árum áður.
Samþykktir þær sem hér verða undirritaðar sagði Geir binda okkur að vísu ekki lagalega en við hljótum að ætlast til að eftir þeim sé farið. Hann taldi þær merkan áfanga, því að orð væru til alls fyrst.
Undir lok máls síns sagði Geir að þjóðir þátttökuríkjanna væntu þess að góðum áformum yrði hrundið í framkvæmd. „Hér erum við ekki að reisa nein Potemkin-tjöld. Við ættum hvorki að blekkja sjálfa okkur né aðra.“
Með þessum orðum vék hann að gagnrýni efasemdarmanna sem töldu að ekki væri unnt að treysta undirritun Sovétmanna og leppa þeirra í Austur-Evrópu. Samningar við þá væru varla pappírsins virði, hvað þá heldur ráðstefnu sem þessari.
Þá sögðu sérfræðingar í sovéskum málefnum oft um afstöðu Sovétmanna til samninga: Þeir vilja semja um það sem snertir aðra, engu verði hins vegar breytt hjá þeim.
Á sínum tíma leit ég á Helsinki-samþykktina sem ítarlegt, vandlega samið diplómatískt skjal. Þegar ég vann að þýðingu á því á íslensku undraðist ég oft hve þar voru annars vegar dregnar stórar línur um friðsamleg samskipti ríkja og afvopnunarmál og hins vegar farið nákvæmlega í saumana á einstökum þáttum sem snerta málefni einstaklinga og réttarstöðu þeirra.
Þýðingin var ekki alltaf auðveld og kannski ekki alls staðar auðskilin þar sem orðalagið er málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða, hagsmuna og stjórnmálakenninga.
Ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu – RÖSE – eins og heiti hennar var skammstafað snerist ekki um að finna leið til að skapa frið milli sigurvegara og sigraðra heldur var tilgangur hennar að skapa eðlileg samskipti milli fullvalda ríkja en einnig að tryggja réttindi borgara þessara ríkja til frelsis á heimavelli og frjálsra samskipta.
Í stórum dráttum má segja að Sovétmenn vildu að ekki yrði hróflað við landamærum í Evrópu. Í því tilliti yrði ekki samið um neitt sem snerti þá eða stjórnarhætti þeirra þótt þeir sættu sig við að ákvæði væru um rétt borgaranna í löndum þeirra.
Árið 1975 sá enginn fyrir hver áhrif Helsinki-samþykktarinnar yrðu. Strax árið 1976 tóku þó óvæntir atburðir að gerast.
Það er ákvæði í samþykktinni um skyldu ríkja til að þýða hana á eigið tungumál og tryggja útgáfu hennar og aðgengi almennings að henni.
Sovétstjórnin birti heildartexta samþykktarinnar í stærstu dagblöðum landsins, flokksblöðunum Prövdu og Izvestiu, skömmu eftir undirritun hennar. Þrátt fyrir að stjórnin í Moskvu hefði fengið viðurkenningu á óbreyttum landamærum eftir seinni heimsstyrjöldina stjórnaði hún ekki hvernig aðrir litu á skjalið.
Birting þess í málgögnum flokks og ríkisstjórnar auðveldaði andófsmönnum og umbótasinnum í Sovétríkjunum að nota ákvæði samþykktarinnar um mannréttindi til að kalla stjórnvöld til ábyrgðar. Það virtist jafnvel koma Kremlverjum á óvart að samþykktin yrði að verkfæri andófsmanna í baráttu fyrir mannréttindum og frjálsræði.
Í Moskvu var stofnuð mannréttindanefnd með vísan til þriðja meginkafla samþykktarinnar.
Andófsmaðurinn og eðlisfræðingurinn Juri Orlov hafði forystu um Helsinki-hópinn og var stofnfundur hans á heimili kjarneðlisfræðingsins Andreis Sakharov í Moskvu í maí 1976 (en þar heimsótti ég Sakharov og Jelenu Bonner konu hans sem blaðamaður árið 1987 – sem er önnur saga).
Hugmynd rússnesku andófsmannanna um Helsinki-hópinn var einföld en róttæk: Sovétstjórnin hafði ritað undir Helsinki-samþykktina og henni bar að virða hana og fara eftir henni. Borgararnir hefðu rétt til að fylgjast með að það yrði gert.
Tilvist Helsinki-hópsins í Moskvu markaði upphaf nýs kafla í alþjóðastjórnmálum.
Samningur milli ríkja var orðinn að mælikvarða á hegðun ríkisvalds gagnvart eigin borgurum.
Afleiðingarnar voru harkalegar. Flestir stofnendur hópsins í Moskvu voru handteknir og dæmdir í fangelsi eða útlegð. Hugmyndin dó þó ekki.
Hún breiddist út til Úkraínu, Litháens og annarra landa í Austur-Evrópu. Í Tékkóslóvakíu varð til Charter 77 og í Póllandi má rekja hreyfinguna Solidarnos, Samstöðu, til þess sem í samþykktinni segir. Báðar þessar andófshreyfingar höfðu mikil áhrif og vöktu frelsisvonir.
Á Vesturlöndum kom Helsinki Watch til sögunnar sem varð síðar grunnur að Human Rights Watch sem oft er enn getið í fréttum.
Helsinki-samþykktin var ekki lengur aðeins texti á milli ríkisstjórna. Hún varð siðferðilegt og pólitískt vopn í höndum almennra borgara.
Þarna gerðist eitthvað sem fáir höfðu séð fyrir árið 1975: Samningur sem ríki höfðu gert sín á milli varð að verkfæri í höndum borgaranna sjálfra.
Moskvu-Helsinki-hópurinn var endurreistur í júlí 1989. Á fyrstu áratugum þessarar aldar starfaði hópurinn áfram við útgáfu árlegra skýrslna um stöðu mannréttinda í Rússlandi, eftirlit með lögreglu og fræðsluverkefni. Hópurinn þurfti jafnframt að laga sig að rússneskri löggjöf sem hertist jafnt og þétt.
Árið 2012 afsalaði hópurinn sér erlendri fjármögnun til að forðast að fá stimpilinn „erlendur útsendari“. Árið 2021 gagnrýndi hann meðal annars skort á gagnsæi í rafrænum kosningum til Dúmunnar, neðri deildar rússneska þingsins.
Í desember 2022 lagði rússneska dómsmálaráðuneytið fram kröfu um að hópurinn yrði leystur upp, með vísan til meintra formgalla í samþykktum hans, og í janúar 2023 náði krafan um bannfæringu hópsins fram að ganga. Var það til marks um sífellt meira harðræði undir stjórn Vladimirs Pútin.
Engum blöðum er að fletta um að þriðji kafli Helsinki-samþykktarinnar hafði söguleg og varanleg áhrif á þróun í Sovétríkjunum og í leppríkjum þeirra. Hann stuðlaði beint og óbeint að hruni sovéska heimsveldisins og þar með þess skipulags landamæra í Evrópu sem Sovétstjórnin vildi vernda með samþykktinni við undirritun hennar 1975.
Upphafskafli samþykktarinnar um öryggi er hástemmdur um ágæti slökunarstefnunnar milli austurs og vesturs sem náði ákveðnum hápunkti í Helsinki. Samþykktin staðfesti batnandi samskipti milli austurs og vesturs, það ætti að ríkja jafnvægi milli öryggis og mannréttinda og stefna bæri að því að auka traust milli ríkja á hernaðarsviðinu auk þess sem vinna ætti að afvopnum í anda traustvekjandi aðgerða, eftirlits með vígbúnaði og fækkun vopna.
Allt fór þetta riðlast um 1980 með innrás Sovétmanna í Afganistan og herlögum sem sett voru í Póllandi árið 1981 gegn félagafrelsi og mannréttindum. Þarna var um skýr brot á Helsinki-samþykktinni að ræða.
Vesturlönd höfðu dregið úr vígbúnaði í trausti þess að samdrátturinn yrði gagnkvæmur. Sovétmenn settu hins vegar upp SS-20 eldflaugar sem gátu borið kjarnavopn og ógnuðu ríkjum í vesturhluta Evrópu.
Innan NATO var ákveðið að svara þessari ógn með meðaldrægum bandarískum eldflaugum í nokkrum Vestur-Evrópulöndum. Spenna magnaðist allt fram til þess að Ronald Reagan og Mikhaíl Gorbatsjov tóku að ræða saman, meðal annars hér í Höfða í október 1986.
Þá voru Sovétríkin komin að fótum fram og liðuðust í sundur 1991, um tveimur árum eftir að Berlínarmúrinn hrundi.
Frelsisvindar léku um Rússland á tíunda áratugnum. Frelsið minnkaði hins vegar jafnt og þétt eftir að Vladimir Pútin varð forseti árið 2000. Hann segir hrun Sovétríkjanna og leppríkjakerfis þeirra heimssögulegt stórlys. Það sé hlutverk sitt að endurheimta sovéska áhrifasvæðið.
Mannréttindi eru fótum troðin í Rússlandi eins og áður sagði. Árið 2008 rauf Pútin helgi landamæra Georgíu og lagði undir sig tvö héruð í landinu. Árið 2014 gerði hann fyrstu atlöguna að Úkraínu með innlimun Krímskaga og árið 2022 hóf hann beina innrás í Úkraínu til að þurrka landið út af kortinu.
Eftir lok kalda stríðsins kom Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, í stað RÖSE. Aðildarríkin eru nú 57 og eru höfuðstöðvar stofnunarinnar í Vínarborg.
Í tilefni af því að 24. febrúar síðastliðinn voru fjögur ár liðin frá því að Rússar réðust inn í Úkraínu sendi þriggja ríkja pólitísk forsætisnefnd ÖSE frá sér yfirlýsingu þar sem stríð Rússa gegn Úkraínu er harðlega fordæmt. Þó sérstaklega allar árásir á almenna borgara.
Yfirlýsingin sýnir að óbrúanlegt bil er milli höfunda hennar og Rússa. ÖSE sinnir einkum tæknilegum verkefnum eins og eftirliti með kosningum í þeim ríkjum sem leyfa það.
Góðir áheyrendur!
Nú í byrjun vikunnar flutti Emmanuel Macron Frakklandsforseti ræðu um breytingu á kjarnorkuvopnastefnu Frakka, kjarnavopn þeirra yrðu hlíf fyrir öll Evrópuríki sem vildu ganga til slíks samstarfs.
Ræðan er söguleg. Þar er annars vegar brugðist við aukinni hernaðarógn frá Rússlandi og hins vegar þeirri staðreynd að Evrópuríki í NATO geti ekki treyst á hernaðarmátt Bandaríkjanna á sama hátt og áður.
Macron lagði megináherslu á að Evrópuríki yrðu að endurhugsa öryggisstefnu sína frá grunni. Kerfi reglna og samninga um vígbúnað og takmörkun hans sem mótaði öryggisskipan Evrópu eftir kalda stríðið væri að miklu leyti hrunið, þegar samningar, til dæmis um takmörkun kjarnavopna, hefðu runnið sitt skeið.
Við blasti að öryggiskerfi sem Evrópa hefði reitt sig á í áratugi væri nú „rústir einar“ og að Evrópubúar gætu ekki lengur reist öryggi sitt á samningum sem aðrir hefðu gert og jafnvel sagt upp án samráðs við þá.
Með vísan til þessa hvatti Macron til hugarfarsbreytingar: Evrópuríki yrðu að axla meiri ábyrgð á eigin öryggi, skilgreina sameiginlega hagsmuni sína og hanna nýtt regluverk og stöðugleikakerfi sem tæki mið af sjálfstæðri stöðu þeirra í stað þess að treysta áfram á öryggisramma sem mótaðist á öðrum tímum og væri nú að liðast í sundur.
Að lokum þetta:
Á öryggisráðstefnunni í München í febrúar 2026 var talað um „niðurrifstímabil“ – tímabil þar sem alþjóðastofnanir glata áhrifum, sameiginleg viðmið veikjast og vald kemur í stað viðræðna og samninga.
Þá vaknar spurningin: hvað þýðir þessi saga fyrir okkur?
Fyrir stórveldi eru reglur sveigjanlegt tæki sem þau laga að hagsmunum sínum.
Fyrir smáríki – eins og Ísland – eru alþjóðareglur lífakkeri.
Ef reglurnar veikjast, versnar staða smáríkja meira en stórvelda.
Þess vegna hefur ekki aðeins sögulegt gildi að ræða Helsinki-ferlið.
Þegar ég þýddi Helsinki-samþykktina 1975 vissi ég ekki að textinn yrði síðar varða á leið til friðsamlegra endaloka kalda stríðsins.
Ein lexía er augljós í samtímanum:
Reglur lifa ekki sjálfstæðu lífi. Þær lifa aðeins ef ríki vilja verja þær í orði og verki.
Heimur án viðurkenndra meginreglna – og virðingar fyrir þeim – er hættulegur heimur.